یاپدیریم دیوارنده گدیك بویوییور – Yaptırım duvarında gedik büyüyor

Yaptırım duvarında gedik büyüyor

Dış Haberler Servisi

Batılı ülkelerin son yıllarda dış politikanın temel araçlarından birine dönüştürdüğü ekonomik yaptırımlar, hedef ülkelerin ticaretinden finans sistemine kadar uzanan geniş bir alanda ciddi maliyetler yaratıyor. Washington ve Brüksel’in karşı karşıya kaldığı sorun ise yaptırımların ekonomik zarar verme kapasitesinden ziyade bu zararı siyasi teslimiyete dönüştürme gücünde ortaya çıkmakta. Bu tablonun son örnekleri dünyanın birbirinden binlerce kilometre uzaklıktaki iki kentinde yaşandı.

Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te Batı yaptırımlarının hedefindeki İran, Şanghay İşbirliği Örgütü’nün (ŞİÖ) 25. yıl zirvesinde Çin’den Hindistan’a uzanan geniş bir diplomatik trafik yürütürken ABD’nin Asheville kentindeki G20 toplantısında Rusya Maliye Bakanı Anton Siluanov masadaki yerini aldı. Siluanov böylece Ukrayna savaşının başladığı 2022’den bu yana ilk kez bir G20 maliye toplantısına fiziki olarak katıldı.

İran tecrit edilmek istenirken ŞİÖ masasında

ABD’nin savaş sonrasında ekonomik baskıyı artırmaya hazırlandığı İran’ın Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, ŞİÖ Zirvesi’nde Çin Cumhurbaşkaın Xi Jinping ile bir araya geldi. Görüşmede Tahran-Pekin ilişkilerinin geliştirilmesi ele alınırken Pezeşkiyan Hindistan Başbakanı Narendra Modi ve Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ile de temaslarda bulundu. İran ile Rusya arasında da liderler düzeyinde görüşme planlandı. Böylece ABD’nin İran’ı ekonomik ve diplomatik olarak çevreleme çabasının karşısında farklı bir tablo ortaya çıktı. İran, dünyanın en kalabalık iki ülkesi Çin ve Hindistan ile aynı örgütün üyesi olarak masaya otururken Rusya, Pakistan ve Orta Asya ülkeleriyle kurumsallaşmış ilişkilerini sürdürdü.

Bişkek’teki gelişmeleri daha önemli hale getiren unsur, İran’ın yalnızca ikili görüşmeler gerçekleştirmesi değil, ŞİÖ’nün yaptırım siyasetine karşı aldığı ortak tutum oldu. Zirve öncesinde yayımlanan ŞİÖ Dışişleri Bakanları Konseyi açıklamasında Birleşmiş Milletler Şartı ve uluslararası hukukla çelişen ekonomik yaptırımlar dahil “tek taraflı zorlayıcı tedbirlerin” kabul edilemez olduğu açık biçimde belirtildi. Bu uygulamaların uluslararası işbirliğini ve BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri’ne ulaşılmasını engellediği kaydedilirken ŞİÖ ülkeleri arasındaki ticaretin daha fazla genişletilmesi çağrısı yapıldı.

Pezeşkiyan ise eleştiriyi alternatif önerilerle tamamladı. İran Cumhurbaşkanı ŞİÖ bünyesinde finans ve bankacılık işbirliğinin derinleştirilmesini, bir “ŞİÖ Bankası” kurulmasını, ihracat sigortası ve yatırım birliği oluşturulmasını ve enerji alanında ortak bir konsorsiyuma gidilmesini önerdi. Gümrük işlemlerinin kolaylaştırılması, ulaştırma koridorlarının birbirine bağlanması ve tedarik zincirlerinin dayanıklılığının artırılması da İran’ın gündeme taşıdığı başlıklar arasında yer aldı.

Yaptırım ticareti bitirmedi, yönünü değiştirdi

Rusya deneyimi de İran’a benzer biçimde Batı’nın yaptırım siyasetinin sürecin en somut laboratuvarına dönüştü. ABD ve Avrupa ülkelerinin 2022 sonrasında uyguladığı kapsamlı yaptırımlar Rus ekonomisinin teknolojiye erişimini zorlaştırdı, enerji sektörünün maliyetlerini artırdı ve geleneksel Avrupa pazarını büyük ölçüde kapattı. Rus petrol üretiminin 2026’da 17 yılın en düşük seviyesine gerilemesinin beklenmesi, yaptırımların ekonomik etkisinin küçümsenemeyeceğini gösteriyor. Buna karşın ticaret ortadan kalkmadı; coğrafya değiştirdi.

Çin’in Rusya dış ticaretindeki ağırlığı bunun göstergesi oldu. 2021’de Rus ihracatının yaklaşık yüzde 16’sı Çin’e giderken bu oran 2025’te yüzde 30 civarına yükseldi. Aynı dönemde Çin’in Rus ithalatındaki payı yaklaşık yüzde 25’ten yüzde 35’e çıktı. 2025 yılında iki ülke arasındaki ticaret gerilemesine rağmen 228 milyar doların üzerinde kaldı. Başka bir ifadeyle yaptırım duvarı ticareti durdurmaktan çok yeni yollar aramaya zorladı.

Dört yıl sonra aynı G20 masasında

Rusya açısından asıl sembolik gelişme ise Bişkek’in yaklaşık 10 bin kilometre uzağındaki Asheville’de yaşandı. Rusya Maliye Bakanı Anton Siluanov, ABD’nin ev sahipliğinde düzenlenen G20 Maliye Bakanları ve Merkez Bankası Başkanları toplantısına katıldı. Böylece Siluanov, Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı askeri harekâtının başladığı 2022’den bu yana ilk kez G20 toplantısında fiziki olarak yer aldı. Üstelik Siluanov zirvenin ev sahibi ABD’nin Hazine Bakanı Scott Bessent ile ikili görüşme gerçekleştirdi.

Siluanov’un Nisan 2022’de G20 toplantısına video bağlantısıyla katılması üzerine ABD, İngiltere ve Kanada dahil bazı Batılı ülkelerin temsilcileri salonu terk etmişti. Aradan geçen dört yılın ardından Rus Maliye Bakanı bu kez ABD’nin davetiyle G20 masasındaydı. ABD Başkanı Donald Trump kendisine Rusya’nın neden toplantıya davet edildiği sorulduğunda, “Herkesle iyi geçinmeyi seviyoruz” yanıtını verdi. Washington yönetimi ekonomik yaptırımların kaldırılmasını Ukrayna savaşının sona ermesine bağlamayı sürdürse de Rusya ile doğrudan görüşme kanalını yeniden açmış durumda.