اولاش جان-جگطن تورك گیی
ایچندە بولوندیغمز ییللردە دنیا بویوك دونوشوم و دگیشیملر یاشییور. هەگەمونیاصینی غائب ایتمكدە اولان آتلاندك جبهەسى، فرقلی یوڭتملرله یڭیدن تحکم قورمق ایستییور. بونی یاپركن الیشیلاگەلمیش یوڭتملری قوللانماكله برلکدە، یڭی هەگەمونیا بیچیملرینی دە لیتەراطورە صوغییور. عبد و اسرائیل ایکیلیسینڭ ایرانە قارشو باشلاتدیغی صالدیرغانلق دە بو تحکم پولیتیقەسنڭ یڭی بر آشامهسی. آنجق بوگونلرده امپریالیست بلوغڭ چوق داها تهلکەلی بر گیریشیمی وار؛ او دە یاپای ذکا آدییله آندیغمز یڭی تکنولوژی دوریمنده صاقلی.
یاپای ذکانڭ قومونیزم قورقوسی
بلکه بوگون بونڭ فرغنە وارمقدە زورلانییور اولابیلیرز. آنجق یاشادیغمز و یاشایاجغمز دونوشوم، صنایع دوریمینی و اونڭ دنیا أوزرندە یاراتدیغی دگیشیملری آشاجق دوزیدە گورونویور. بیلدیگڭز گبی صنایع دوریمی، قلاسیك سومورگهجیلگی دونوشتورمەكله قالمادی؛ صنایعلشمه یەتیسینی سومورگهجیلگە اکلهیەن أولکەلری سیستمڭ اڭ أوست باصاماغنە طاشیدی. بو سورچ، لەنینڭ امپریالیزم طانیمڭدەكی كأورهسال فینانس اولیغارشیسنڭ اکونومیك و سیاعسال گوجی تماما اله گچیرارك اوهل سترەەتدە جسممسینی صاغلادی. اوهل سترەەت اولیغارشیسی و اونلرڭ امیرڭدەكی پولیتیقه یاپیجیلر، قلاسیك سوموری آیغیتلرینڭ یاننە یاپای ذکا تکنولوژیلرینی دە اکلەدی. آنجق باشلری ینه “قومونیزم” ایلە دردده. بونی بن دگل، اپەنای یوڭتیجیسی دەان او. بالل سویلویور.
دەان او. بالل، گچدیگمز حزیران عیندن بو یانه اپەنایدە هەاد اوف صطراطەگیج فوطورەس (ستراتژیك گلەجكلر باشقانی) گوروینی یورودییور. بالل داها أوڭجە دە بیاض سرایدە یاپای ذکا و کلیشن تکنولوژیلر قدملی پولیتیقه دانیشمانی اولارق گورو یاپدی. دەان بالل، تکنیك بر آراشدیرمهجیدن چوق، عبدنڭ یاپای ذکا ژئوپولیتیگی، تکنولوژی رقابدی و اولوسال گوگنلك ستراتژیلری أوزرندە چالیشان بر اسم. بالل، گچدیگمز جمعە گونی ایکس پلاتفورمنده چینڭ یڭی یاپای ذکا مودلی کیمی ایلە ایلگیلی دگرلندیرمەلرینی پایلاشدی. کیمی ق3’ا اولدقجە باشاریلی بولان بالل، أوزللکله یازیلیم گلیشدیرمه آلانندە قامویه آچیق مودللر آراسندە اڭ اییلردن بری اولدیغنی وورغولییور. آنجق چینڭ هم کیمییی هم دە بڭزر دل مودللرینی آچیق قایناقلی اولارق پایمسینی “ای قومونیزمی” اولارق نیتەلەندیرییور.
بای باللڭ دیستوپیاصی شو: “چین یاپای ذکایی آچیق قایناقلی اولارق توم دنیایله پایلاشاجق، یاپای ذکا تجاری بر أورون اولمقدن چیقاجق، یاتیریمجیلر بو آلانە یاتیریم یاپمایاجق، یاپای ذکا تکنولوژیسی گلیشمەیەجك و دیژیتال بر قامو آلت یاپیسی اولارق قالاجق.”
آناطولیدە بو تور یاقینمالر ایچون “واح واح، أورت کە الەم” دینیر. بای بالل، بر عبد وطنداشی اولارق أولکەسنڭ اگەمنلك آلانلریندن برینی غائب ایتمسینڭ یانی صیرە، بول صفرلی معاشلری آرتیق آلمایاجغیندن دە قورغییور اولسە گرك.
ایشڭ داها دە ایلگینچ یانی ایسە باللڭ، ترمپ یوڭتیمنڭ یاپای ذکا یاریسندە چینله باشه چیقمه یوڭتمی اولارق مانیپولاسیونە باشوورابیلەجگینی آڭلاتمسییدی. بالل، عبد یوڭتیمنڭ قامو اویییو “چینڭ یاپای ذکا مودللرینده آرقه قاپیلر اولابیلیر.” سویلەمییلە قورقوتوب برطاقیم یاسالری دورەیە صوقابیلەجگینی ارونیك بر دلله افاده ایدییور.
باللە اڭ سرت تپکی پەنتاگوندن گلدی. صاوونمه باقان یاردیمجیسی امیل میجهاەل، باللی “قویون دلیسی” اولارق نیتەلەندیریركن، پەنتاگون’اون و دیگر قوروملرڭ چینڭ یاپای ذکا سیستملرینه گتیردیگی قیصیتلامالرڭ گیزلی بوروقراتیك مانورەلرە دگل، قونغرهنڭ چیقاردیغی یاسالرە طایاندیغنی صاووندی.
شرق سهفهسی’ندهن گوزل خبرلر وار
گچدیگمز هفته صوڭی غرب سهفهسی’ند بو طارتیشمالر سورەركن، شرق سهفهسی’ندهن ایسە یاپای ذکا تکنولوژیلرینڭ یوڭتیمنە ایلیشکین اولوملی خبرلر گلدی. چینڭ شانگهای کندندە ٢٠٢٦ دنیا یاپای ذکا قونفەرانسی دوزنلندی. عین قونفەرانسده، کرهسال گونیڭ چاغریسییله و اولوسلر آراس طوپلومڭ قاتیلیمیلە یاپای ذکانڭ گلیشیمینی و یونەتیشیمینی آقتیف بیچیمدە تشویق ایتمك آماجیلە دنیا یاپای ذکا اشبیرلگی أورگوتی (اوایکو) قورولدی.
قونفەرانسڭ آچیلیش قونوشمەسنی یاپان چین خلق جمهوریتی جمهورباشقانی کسی ژڭپڭك، کرهسال یاپای ذکا گلیشیمینی دستکلەمك آماجیلە چینڭ أوڭمزدەکی بش ییل ایچندە اطاجاغی صومیت آدیملری ازەتلەدی. بو قاپسامدە گلیشمكدە اولان أولکەلرە یوڭلیك ٥ بیڭ کیشیلك یاپای ذکا تمهلی اگیتیم و اوزمانلق پروغرامی قونتنژانی صاغلاناجغی؛ اصەان، عرب برلگی، آفریقه برلگی، لاتین آمەریقە و قاراییپ دولتلری طوپلیلگی، شانگهای اشبیرلگی أورگوتی و بریجس أولکەلرینە یوڭلیك اولوسلر آراس یاپای ذکا اویغولامه و ایش برلگی مرکزلری قورولاجغی؛ اقلیم و آفت یوڭتیمندە قریتیك رول اوینامسی بکلنن مەتەورولوژیك عقللی ارکن اویاری چوزومی مازو سیستمنڭ دە ٣٠ أولکەدە ایگولانماصینین تشویق ایدیلەجگی دویورولدی. کسی آیریجە، یاپای ذکا تکنولوژیسنڭ “انسان اوداقلی آڭلاییشی بەنیمسەیەن، انسانلغڭ اورتاق رفاەینی و گوگنلگنی صاغلایاجق” بر ایتیجی گوچ حالنه گلمسینڭ أونمنی وورغولادی.
اصل اوچوروم تکنولوژی دگل، ادەولوژیك اوچوروم
پکی، بو ایکی یاقلاشیم آراسندەکی اوچورومڭ گرچك دنیادەکی قارشولگی نه؟ بونی بر أورنكله آڭلاتالم. أورنگین استانبولدەكی بر أونیورسیته لابوراتوواری، اقلیم دگیشیكلگینه اویوم ایچون بر یاپای ذکا مودلی گلیشدیرمك ایستەدیگندە، شانگهایدە دویورالان انطەرلم-٣ گبی آچیق قایناقلی بر مودلی ایندیروب کندی یرل ویریلرییله، کندی دلنده و کندی صونوجیلرینده اگیتەبیلییور. ویری اگەمنلگی تماما کندیسینده اولویور. عین لابوراتووار، عبدلی بر تکنولوژی دیوینڭ قپالی مودلینی قوللانمایه قالقسە، أوڭجە آلتیندن قالقامایاجاغی بر قورومسال سوزلشمه امضالامسی، هر صورغو ایچون اجرت أودمسی و اڭ حسّاس ویریلرینی یورت طیشنە اقطارمسی گركەجك. هانگیسی بر أولکه ڭڭ بیلیمسال و تکنولوژیك قپاسیتەسنی گرچکدن انشا ایدر؟
لاف چوق اوزاتمایه گرك یوق. هر شیئ اورتەدە. بر یانده یاپای ذکایی و اوڭا باغلی تکنولوژیلری شرکت کارلری و یڭی هەگەمونیا آلانلری یاراتمق ایچون قوللانمق ایستەیەنلەر وار؛ دیگر یانده ایسە بو تکنولوژی دوریمینی انسانلق یارارنە قوللانمق ایستەیەنلەر. بر یانده پالانطیر گبی یاپای ذکا شرکتلرینڭ اسرائیلڭ صوی قیریمینی قولایلاشدیرمق ایچون صوندیغی تکنولوژیلر بولونورقەن، دیگر یانده مازو گبی مەتەورولوژیك ارکن اویاری سیستملری گلیشتیرەنلەر وار.
دوریملر انسانلگی ایلرییە طاشیملیدر، گری یە دگل. صنایع دوریمی برچوق باقیمدن فئودال دوزنڭ گریجیلكینی اورتەدن قالدیرمش اولسە دە بوگون گلدیگمز نقطەدە قاپیتالیست سیستم انسانلگە باربارلق و سوموریدن باشقە بر شیئ وااط ایتمییور. هر زمان سویلەدیگمز گبی و سویلەمەیە دوام ایتمەمز گرکدیگی گبی: یا باربارلق یا انسانلق قزاناجق. باشقە بر یول یوق.
ایچندە بولوندیغمز ییللردە دنیا بویوك دونوشوم و دگیشیملر یاشییور. هەگەمونیاصینی غائب ایتمكدە اولان آتلاندك جبهەسى، فرقلی یوڭتملرله یڭیدن تحکم قورمق ایستییور. بونی یاپركن الیشیلاگەلمیش یوڭتملری قوللانماكله برلکدە، یڭی هەگەمونیا بیچیملرینی دە لیتەراطورە صوغییور. عبد و اسرائیل ایکیلیسینڭ ایرانە قارشو باشلاتدیغی صالدیرغانلق دە بو تحکم پولیتیقەسنڭ یڭی بر آشامهسی. آنجق بوگونلرده امپریالیست بلوغڭ چوق داها تهلکەلی بر گیریشیمی وار؛ او دە یاپای ذکا آدییله آندیغمز یڭی تکنولوژی دوریمنده صاقلی.
یاپای ذکانڭ قومونیزم قورقوسی
بلکه بوگون بونڭ فرغنە وارمقدە زورلانییور اولابیلیرز. آنجق یاشادیغمز و یاشایاجغمز دونوشوم، صنایع دوریمینی و اونڭ دنیا أوزرندە یاراتدیغی دگیشیملری آشاجق دوزیدە گورونویور. بیلدیگڭز گبی صنایع دوریمی، قلاسیك سومورگهجیلگی دونوشتورمەكله قالمادی؛ صنایعلشمه یەتیسینی سومورگهجیلگە اکلهیەن أولکەلری سیستمڭ اڭ أوست باصاماغنە طاشیدی. بو سورچ، لەنینڭ امپریالیزم طانیمڭدەكی كأورهسال فینانس اولیغارشیسنڭ اکونومیك و سیاعسال گوجی تماما اله گچیرارك اوهل سترەەتدە جسممسینی صاغلادی. اوهل سترەەت اولیغارشیسی و اونلرڭ امیرڭدەكی پولیتیقه یاپیجیلر، قلاسیك سوموری آیغیتلرینڭ یاننە یاپای ذکا تکنولوژیلرینی دە اکلەدی. آنجق باشلری ینه “قومونیزم” ایلە دردده. بونی بن دگل، اپەنای یوڭتیجیسی دەان او. بالل سویلویور.
دەان او. بالل، گچدیگمز حزیران عیندن بو یانه اپەنایدە هەاد اوف صطراطەگیج فوطورەس (ستراتژیك گلەجكلر باشقانی) گوروینی یورودییور. بالل داها أوڭجە دە بیاض سرایدە یاپای ذکا و کلیشن تکنولوژیلر قدملی پولیتیقه دانیشمانی اولارق گورو یاپدی. دەان بالل، تکنیك بر آراشدیرمهجیدن چوق، عبدنڭ یاپای ذکا ژئوپولیتیگی، تکنولوژی رقابدی و اولوسال گوگنلك ستراتژیلری أوزرندە چالیشان بر اسم. بالل، گچدیگمز جمعە گونی ایکس پلاتفورمنده چینڭ یڭی یاپای ذکا مودلی کیمی ایلە ایلگیلی دگرلندیرمەلرینی پایلاشدی. کیمی ق3’ا اولدقجە باشاریلی بولان بالل، أوزللکله یازیلیم گلیشدیرمه آلانندە قامویه آچیق مودللر آراسندە اڭ اییلردن بری اولدیغنی وورغولییور. آنجق چینڭ هم کیمییی هم دە بڭزر دل مودللرینی آچیق قایناقلی اولارق پایمسینی “ای قومونیزمی” اولارق نیتەلەندیرییور.
بای باللڭ دیستوپیاصی شو: “چین یاپای ذکایی آچیق قایناقلی اولارق توم دنیایله پایلاشاجق، یاپای ذکا تجاری بر أورون اولمقدن چیقاجق، یاتیریمجیلر بو آلانە یاتیریم یاپمایاجق، یاپای ذکا تکنولوژیسی گلیشمەیەجك و دیژیتال بر قامو آلت یاپیسی اولارق قالاجق.”
آناطولیدە بو تور یاقینمالر ایچون “واح واح، أورت کە الەم” دینیر. بای بالل، بر عبد وطنداشی اولارق أولکەسنڭ اگەمنلك آلانلریندن برینی غائب ایتمسینڭ یانی صیرە، بول صفرلی معاشلری آرتیق آلمایاجغیندن دە قورغییور اولسە گرك.
ایشڭ داها دە ایلگینچ یانی ایسە باللڭ، ترمپ یوڭتیمنڭ یاپای ذکا یاریسندە چینله باشه چیقمه یوڭتمی اولارق مانیپولاسیونە باشوورابیلەجگینی آڭلاتمسییدی. بالل، عبد یوڭتیمنڭ قامو اویییو “چینڭ یاپای ذکا مودللرینده آرقه قاپیلر اولابیلیر.” سویلەمییلە قورقوتوب برطاقیم یاسالری دورەیە صوقابیلەجگینی ارونیك بر دلله افاده ایدییور.
باللە اڭ سرت تپکی پەنتاگوندن گلدی. صاوونمه باقان یاردیمجیسی امیل میجهاەل، باللی “قویون دلیسی” اولارق نیتەلەندیریركن، پەنتاگون’اون و دیگر قوروملرڭ چینڭ یاپای ذکا سیستملرینه گتیردیگی قیصیتلامالرڭ گیزلی بوروقراتیك مانورەلرە دگل، قونغرهنڭ چیقاردیغی یاسالرە طایاندیغنی صاووندی.
شرق سهفهسی’ندهن گوزل خبرلر وار
گچدیگمز هفته صوڭی غرب سهفهسی’ند بو طارتیشمالر سورەركن، شرق سهفهسی’ندهن ایسە یاپای ذکا تکنولوژیلرینڭ یوڭتیمنە ایلیشکین اولوملی خبرلر گلدی. چینڭ شانگهای کندندە ٢٠٢٦ دنیا یاپای ذکا قونفەرانسی دوزنلندی. عین قونفەرانسده، کرهسال گونیڭ چاغریسییله و اولوسلر آراس طوپلومڭ قاتیلیمیلە یاپای ذکانڭ گلیشیمینی و یونەتیشیمینی آقتیف بیچیمدە تشویق ایتمك آماجیلە دنیا یاپای ذکا اشبیرلگی أورگوتی (اوایکو) قورولدی.
قونفەرانسڭ آچیلیش قونوشمەسنی یاپان چین خلق جمهوریتی جمهورباشقانی کسی ژڭپڭك، کرهسال یاپای ذکا گلیشیمینی دستکلەمك آماجیلە چینڭ أوڭمزدەکی بش ییل ایچندە اطاجاغی صومیت آدیملری ازەتلەدی. بو قاپسامدە گلیشمكدە اولان أولکەلرە یوڭلیك ٥ بیڭ کیشیلك یاپای ذکا تمهلی اگیتیم و اوزمانلق پروغرامی قونتنژانی صاغلاناجغی؛ اصەان، عرب برلگی، آفریقه برلگی، لاتین آمەریقە و قاراییپ دولتلری طوپلیلگی، شانگهای اشبیرلگی أورگوتی و بریجس أولکەلرینە یوڭلیك اولوسلر آراس یاپای ذکا اویغولامه و ایش برلگی مرکزلری قورولاجغی؛ اقلیم و آفت یوڭتیمندە قریتیك رول اوینامسی بکلنن مەتەورولوژیك عقللی ارکن اویاری چوزومی مازو سیستمنڭ دە ٣٠ أولکەدە ایگولانماصینین تشویق ایدیلەجگی دویورولدی. کسی آیریجە، یاپای ذکا تکنولوژیسنڭ “انسان اوداقلی آڭلاییشی بەنیمسەیەن، انسانلغڭ اورتاق رفاەینی و گوگنلگنی صاغلایاجق” بر ایتیجی گوچ حالنه گلمسینڭ أونمنی وورغولادی.
اصل اوچوروم تکنولوژی دگل، ادەولوژیك اوچوروم
پکی، بو ایکی یاقلاشیم آراسندەکی اوچورومڭ گرچك دنیادەکی قارشولگی نه؟ بونی بر أورنكله آڭلاتالم. أورنگین استانبولدەكی بر أونیورسیته لابوراتوواری، اقلیم دگیشیكلگینه اویوم ایچون بر یاپای ذکا مودلی گلیشدیرمك ایستەدیگندە، شانگهایدە دویورالان انطەرلم-٣ گبی آچیق قایناقلی بر مودلی ایندیروب کندی یرل ویریلرییله، کندی دلنده و کندی صونوجیلرینده اگیتەبیلییور. ویری اگەمنلگی تماما کندیسینده اولویور. عین لابوراتووار، عبدلی بر تکنولوژی دیوینڭ قپالی مودلینی قوللانمایه قالقسە، أوڭجە آلتیندن قالقامایاجاغی بر قورومسال سوزلشمه امضالامسی، هر صورغو ایچون اجرت أودمسی و اڭ حسّاس ویریلرینی یورت طیشنە اقطارمسی گركەجك. هانگیسی بر أولکه ڭڭ بیلیمسال و تکنولوژیك قپاسیتەسنی گرچکدن انشا ایدر؟
لاف چوق اوزاتمایه گرك یوق. هر شیئ اورتەدە. بر یانده یاپای ذکایی و اوڭا باغلی تکنولوژیلری شرکت کارلری و یڭی هەگەمونیا آلانلری یاراتمق ایچون قوللانمق ایستەیەنلەر وار؛ دیگر یانده ایسە بو تکنولوژی دوریمینی انسانلق یارارنە قوللانمق ایستەیەنلەر. بر یانده پالانطیر گبی یاپای ذکا شرکتلرینڭ اسرائیلڭ صوی قیریمینی قولایلاشدیرمق ایچون صوندیغی تکنولوژیلر بولونورقەن، دیگر یانده مازو گبی مەتەورولوژیك ارکن اویاری سیستملری گلیشتیرەنلەر وار.
دوریملر انسانلگی ایلرییە طاشیملیدر، گری یە دگل. صنایع دوریمی برچوق باقیمدن فئودال دوزنڭ گریجیلكینی اورتەدن قالدیرمش اولسە دە بوگون گلدیگمز نقطەدە قاپیتالیست سیستم انسانلگە باربارلق و سوموریدن باشقە بر شیئ وااط ایتمییور. هر زمان سویلەدیگمز گبی و سویلەمەیە دوام ایتمەمز گرکدیگی گبی: یا باربارلق یا انسانلق قزاناجق. باشقە بر یول یوق.
یورم یاپ