“چین خلق جمهوریتی اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونی” ١ تموزدە رسما یورورلگە گیرەجك. چین دولت قونسیی باصین اوفیسی دە بوگون بر باصین طوپلانتیسی دوزەنلەیەرەك، سوز قونوسی قانون و أولکه ڭڭ اتنیك ایشلر آلانندەکی چالیشمەلری حقّندە بیلگی ویرەرك غزتەجیلرڭ صورولرینی یانیطلادی.
باصین طوپلانتیسندە ویریلن بیلگی یە گورە، اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونی، یڭی دونمدە آنایاسانڭ ایلگیلی حکملرینڭ اویغولانمسی، اتنیك ایشلرڭ یوروتولمسی و بو آلاندەکی چالیشمەلرڭ ایلرلەتیلمسی آچیسندن تمل نیتەلیکتە بر دوزنلەمە اولارق دگرلندیریلییور. قانونده أوزل بر انسوزە یر ویریلمسینڭ، سوز قونوسی دوزنلەمەنڭ سیاسی نیتهلیغی، ایلکهسال یوڭی و یول گوستریجی ایشلوی باقیمندن أونم طاشیدیغی بلیرتیلدی.
٢٠٢٥دە بش أوزرك بولگەنڭ غسییخسی ٨،٦٦ تریلیون یوانا اولاشدی
٢٠١٢دن ٢٠٢٥ە قدر ایچ مغولستان أوزرك بولگەسی، گوهڭکسی زهوانگ أوزرك بولگەسی، کسیزهڭ أوزرك بولگەسی، نیڭکسیه هوی أوزرك بولگەسی و کسینجیهڭ اویغور أوزرك بولگهسیندن اولوشان بش أوزرك بولگەنڭ غیر صافی یورت ایچی حاصلهسی (غسییخ) ٣،٢٥ تریلیون یواندان ٨،٦٦ تریلیون یوانا یوکسلدی. بو گلیشمەنڭ، فرقلی اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرڭ چین طرز مودرنلشمه سورجنە اورتاق قاتیلیمینی یانسیتدیغی افاده ایدیلدی.
xینژیانگدە “زورلا چالیشدیرمه” ادعالرینه یانیت
باصین طوپلانتیسندە بر غزتەجی، بعض باتیلی مدیه قورولوشلرینده یر آلان چینڭ کسینجیهڭ’دهکی آزینلق خلقلری “زورلا چالیشطیردیغی” و “زورلا گوچ ایتتیردیگی”، آنجق اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونینڭ “ایلتیشیم، دگیشیم و انتگراسیونڭ تشویق ایدیلمسی” بولومندە ایسە بولگەلر آراسی استخدام و گیریشیمجیلك یاپان وطنداشلرڭ یاسال حقّلرینڭ گوگنجە آلتینە آلینمسینه آچیقجە یر ویریلدیگنی خاطرلاتارق، بو اویغولامالرڭ “زورلا چالیشدیرمه” ادعالرییله ایلیشکیلندیریلمسینڭ ناصل دگرلندیریلدیگنی صوردی.
چقپ مرکز قومیتەسی برلشیك جبهه چالیشمه دپارتمانی باشقان یاردیمجیسی و دولت اتنیك ایشلر قومیسیونی باشقانی جهەن رویفەنگ، قانونڭ بولگەلر آراسی استخدام و گیریشیمجیلك یاپان وطنداشلرڭ یاسال حقّلرینڭ قورونمسینی آچیقجە انگوردوغینو بلیرتەرك شو افادەلری قوللاندی:
“بو یاسال دوزنلەمەلر اساس اولارق ٢٥. مادهده بلیرلنمكدەدر. بو دوزنلەمەنڭ آماجی، چشیتلی اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرڭ اشیت گلیشیم حقّلرینی قورومق، گلیر قایناقلرینی گڭیشلتمك، اتنیك غروپلر آراسی ایلتیشیم، دگیشیم و انتگراسیونی تشویق ایتمكدر؛ بو سورچدە تماما کوڭللیلك، چفت یوڭلی سچیم، یاسالرە اویغونلق و أوزگور حرکت ایلکەلرینه صیقی صیقییه باغلی قالینمقدەدر. کسینجیهڭ’دهکی اشگوجو ترانسفری و استخدامی، چشیتلی اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرڭ ایستكلرینه صایغی گوستریلارك گرچكمكدەدر؛ آماجی، چشیتلی اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرە داها فضله ایش فرصتی صاغلامق و اکونومیك گلیرلرینی آرتیرمقدر. بولگەنڭ طیشندە چالیشان توم xینژیانگلی وطنداشلر، عائله یاشاملرینی اییلشدیرمه و کندی بجریلرینی گلیشدیرمه ایستگنە طایانارق گوڭللی اولارق باشوورمشلردر؛ سوزده “زورلا گوچ ایتدیرمه” ویا “زورلا چالیشدیرمه” دییه بر شیئ کسینلکلە یوقدر و بو تور ادّعالر صوڭ درجە آصلسز و گولونچدر.”
قانونڭ “آزینلقلری اصیمیلە ایتمەیی” آماچلادیغی ادعالرینه یانیت
بر غزتەجی، صوڭ دونمدە بعض یورت طیشی قورولوشلرڭ اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونینڭ “آزینلقلری اصیمیلە ایتمەیی” آماچلادیغنی أوڭە سوردیگنی و چینە انسان حقلری یاپدیریملری اویغولانمسی چاغریسندە بولوندیغنی خاطرلاتارق، بو ادعالرە ایلیشکین دگرلندیرمەیی صوردی.
چین اولوسال خلق مجلسی دائمی قومیتەسی أویەسی و اولوسال خلق مجلسی اتنیك ایشلر قومیتەسی باشقانی بایینجهاولو شویله یانیطلادی:
“بو قانون قبول ایدیلدكدن صوڭرە، أولکه چاپندە توم اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرڭ قرارلی دستگنی قازاندی. بوڭا رغمًا بعض باتیلی قوروملر و طیش گوچلر، اتنیك مسئلەلری قوللانارق چینڭ انسان حقلری طورومنی قارالامایه و یاڭلیش بیلگیلر یایمایه دوام ایتمکدەدر. بو طوروم چین حقّندەکی انیارگیلاری و بیلگی اکسیكلكینی یانسیتمقدەدر. ایلگیلی قورولوشلرڭ یاپدیغی آچیقلامەلر، چینڭ اتنیك بولگەلردە و چالیشمالرینده الده ایتدیگی بویوك باشاریلری گوز آردی ایدرك، چینڭ اتنیك پولیتیقەلری و حقوق سیستمی انشاسینه یوڭلیك حقسز الشدیریلر و آصلسز صوچلەمالر ایچرمكدەدر. بو، چینڭ ایچ ایشلرییە قبا بر مداخلهدر. بوڭا شدّتلە قارشو چیقییور و کسینلکلە ردتییورز.
بورادە ایکی أورنك ویرمك ایستییورم. بری اکونومیك آچیدن، أولکه چابڭدەكی اتنیك أوزرك بولگەلردەكی ٤٢٠ یوقسول ایلچە، بش أوزرك بولگه ایلە گویزهوو، یوننان و قینگهایدەکی ٣١،٢١ میلیون یوقسول کیشی پلانلاندیغی شکلدە یوقسوللكدن تماما قورتولمش؛ آزینلق خلقلر و اتنیك بولگەلر، توم أولکەیله برلکدە اورته حل رفاه طوپلومی انشاسنی تماملامشدر.
یوقسوللكڭ اورتەدن قالدیریلمسی و اورته حل رفاه طوپلوم انشاسی یولنده هیچ بر اتنیك غروپ گریدە قالممش، هیچ کیمسە طیشلانممشدر؛ شیمدى چین طرز مودرنلشمه انشاسی ایلرلەیركن دە عین شکلدە هیچ بر اتنیك غروپ و هیچ کیمسە طیشاریدە بیراقیلاماز. بو تور باشارییه هانگی أولکه ویا هانگی پارتی قاووشابیلیر؟ أوزللکله اتنیك بولگەلردەكی اگیتیم، صاغلق، اولاشیم، صو و الکتریگ گبی تمل قامو خدمتلری و آلت یاپی انشاسی داها دە گوچلنمشدر؛ اڭ أوجرا بولگەلر و صینیر بولگەلری دخیل هر یردە اینترنت آغی بولونمقدەدر. بو باشاریلار هرکسڭ گوزی أوڭڭندهدر. آرقداشلرڭ داها فضله گزیب گورمسینی، گرچكلری کندی گوزلرییله تأیید ایتمەسنی أوڭرییورم.
کولتور آچیسندن دە بر أورنك ویرەیم: پوطالا سرایی، ژوقهانگ طاپیناغی و نوربولینگکا گبی چوق صاییدە کولتورل میراثڭ قورونمسی ایچون بویوك مقداردە فون یاتیریلمشدر؛ قایبولمایه یوز طوتمش “قوطادگو بیلیگ” و “دیوانو لوگاطیت-تورك” گبی اسکی اثرلر چینجە و اویغورجە چویریلارك دەرلنمش و یاییملانمشدر؛ ٣ بیکدن فضله دگرلی کولتورل اثر قورتارمه آماچلی قورونمش و رستوره ایدیلمشدر. اونەسجو صومیت اولمایان کولتورل میراث لیستهسینه گیرن ٤٥ چین پروژهسیندن أوچدە بریسیندن فضلەسی آزینلق کولتورییله ایلگیلیدر. بو تاریخی و گونیمزنه عائد گرچكلر، چینە أوزگو اتنیك قونولری اله آلمه یولونڭ تماما طوغری اولدیغنی یترنجە قانیطلامقدەدر.”
اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونی نەدر؟
اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونینڭ حاضرلانمسی، چین دولت باشقانی و چقپ مرکز قومیتەسی گنل سکرەتری کسی ژڭپڭكڭ لیدرلگیندهکی چقپ مرکز قومیتەسی طرفندن بلیرلنن أونملی سیاسی و حقوقی گورولردن بری اولارق أوڭە چیقییور. تاصارینڭ آغستوس ٢٠٢٥دە کسی ژڭپڭك باشقانلگینده دوزنلنن چقپ مرکز قومیتەسی سیاسی بورو طوپلانتیسندە اله آلینمسی، قانونڭ چین یوڭتیمنڭ گوندمڭدەكی أونمنی اورتایه قویویور. بو یوڭییله تاصاری، ٣٠ ییلی آشقین سورەدر چقپ مرکز قومیتەسی سیاسی بورو طوپلانتیسندە اینجەلەنەن ایلك یاسا تاصاریسی اولمه أوزللگینی طاشییور.
باصین طوپلانتیسندە ویریلن بیلگی یە گورە، اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونی، یڭی دونمدە آنایاسانڭ ایلگیلی حکملرینڭ اویغولانمسی، اتنیك ایشلرڭ یوروتولمسی و بو آلاندەکی چالیشمەلرڭ ایلرلەتیلمسی آچیسندن تمل نیتەلیکتە بر دوزنلەمە اولارق دگرلندیریلییور. قانونده أوزل بر انسوزە یر ویریلمسینڭ، سوز قونوسی دوزنلەمەنڭ سیاسی نیتهلیغی، ایلکهسال یوڭی و یول گوستریجی ایشلوی باقیمندن أونم طاشیدیغی بلیرتیلدی.
٢٠٢٥دە بش أوزرك بولگەنڭ غسییخسی ٨،٦٦ تریلیون یوانا اولاشدی
٢٠١٢دن ٢٠٢٥ە قدر ایچ مغولستان أوزرك بولگەسی، گوهڭکسی زهوانگ أوزرك بولگەسی، کسیزهڭ أوزرك بولگەسی، نیڭکسیه هوی أوزرك بولگەسی و کسینجیهڭ اویغور أوزرك بولگهسیندن اولوشان بش أوزرك بولگەنڭ غیر صافی یورت ایچی حاصلهسی (غسییخ) ٣،٢٥ تریلیون یواندان ٨،٦٦ تریلیون یوانا یوکسلدی. بو گلیشمەنڭ، فرقلی اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرڭ چین طرز مودرنلشمه سورجنە اورتاق قاتیلیمینی یانسیتدیغی افاده ایدیلدی.
xینژیانگدە “زورلا چالیشدیرمه” ادعالرینه یانیت
باصین طوپلانتیسندە بر غزتەجی، بعض باتیلی مدیه قورولوشلرینده یر آلان چینڭ کسینجیهڭ’دهکی آزینلق خلقلری “زورلا چالیشطیردیغی” و “زورلا گوچ ایتتیردیگی”، آنجق اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونینڭ “ایلتیشیم، دگیشیم و انتگراسیونڭ تشویق ایدیلمسی” بولومندە ایسە بولگەلر آراسی استخدام و گیریشیمجیلك یاپان وطنداشلرڭ یاسال حقّلرینڭ گوگنجە آلتینە آلینمسینه آچیقجە یر ویریلدیگنی خاطرلاتارق، بو اویغولامالرڭ “زورلا چالیشدیرمه” ادعالرییله ایلیشکیلندیریلمسینڭ ناصل دگرلندیریلدیگنی صوردی.
چقپ مرکز قومیتەسی برلشیك جبهه چالیشمه دپارتمانی باشقان یاردیمجیسی و دولت اتنیك ایشلر قومیسیونی باشقانی جهەن رویفەنگ، قانونڭ بولگەلر آراسی استخدام و گیریشیمجیلك یاپان وطنداشلرڭ یاسال حقّلرینڭ قورونمسینی آچیقجە انگوردوغینو بلیرتەرك شو افادەلری قوللاندی:
“بو یاسال دوزنلەمەلر اساس اولارق ٢٥. مادهده بلیرلنمكدەدر. بو دوزنلەمەنڭ آماجی، چشیتلی اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرڭ اشیت گلیشیم حقّلرینی قورومق، گلیر قایناقلرینی گڭیشلتمك، اتنیك غروپلر آراسی ایلتیشیم، دگیشیم و انتگراسیونی تشویق ایتمكدر؛ بو سورچدە تماما کوڭللیلك، چفت یوڭلی سچیم، یاسالرە اویغونلق و أوزگور حرکت ایلکەلرینه صیقی صیقییه باغلی قالینمقدەدر. کسینجیهڭ’دهکی اشگوجو ترانسفری و استخدامی، چشیتلی اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرڭ ایستكلرینه صایغی گوستریلارك گرچكمكدەدر؛ آماجی، چشیتلی اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرە داها فضله ایش فرصتی صاغلامق و اکونومیك گلیرلرینی آرتیرمقدر. بولگەنڭ طیشندە چالیشان توم xینژیانگلی وطنداشلر، عائله یاشاملرینی اییلشدیرمه و کندی بجریلرینی گلیشدیرمه ایستگنە طایانارق گوڭللی اولارق باشوورمشلردر؛ سوزده “زورلا گوچ ایتدیرمه” ویا “زورلا چالیشدیرمه” دییه بر شیئ کسینلکلە یوقدر و بو تور ادّعالر صوڭ درجە آصلسز و گولونچدر.”
قانونڭ “آزینلقلری اصیمیلە ایتمەیی” آماچلادیغی ادعالرینه یانیت
بر غزتەجی، صوڭ دونمدە بعض یورت طیشی قورولوشلرڭ اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونینڭ “آزینلقلری اصیمیلە ایتمەیی” آماچلادیغنی أوڭە سوردیگنی و چینە انسان حقلری یاپدیریملری اویغولانمسی چاغریسندە بولوندیغنی خاطرلاتارق، بو ادعالرە ایلیشکین دگرلندیرمەیی صوردی.
چین اولوسال خلق مجلسی دائمی قومیتەسی أویەسی و اولوسال خلق مجلسی اتنیك ایشلر قومیتەسی باشقانی بایینجهاولو شویله یانیطلادی:
“بو قانون قبول ایدیلدكدن صوڭرە، أولکه چاپندە توم اتنیك غروپلرە منسوب خلقلرڭ قرارلی دستگنی قازاندی. بوڭا رغمًا بعض باتیلی قوروملر و طیش گوچلر، اتنیك مسئلەلری قوللانارق چینڭ انسان حقلری طورومنی قارالامایه و یاڭلیش بیلگیلر یایمایه دوام ایتمکدەدر. بو طوروم چین حقّندەکی انیارگیلاری و بیلگی اکسیكلكینی یانسیتمقدەدر. ایلگیلی قورولوشلرڭ یاپدیغی آچیقلامەلر، چینڭ اتنیك بولگەلردە و چالیشمالرینده الده ایتدیگی بویوك باشاریلری گوز آردی ایدرك، چینڭ اتنیك پولیتیقەلری و حقوق سیستمی انشاسینه یوڭلیك حقسز الشدیریلر و آصلسز صوچلەمالر ایچرمكدەدر. بو، چینڭ ایچ ایشلرییە قبا بر مداخلهدر. بوڭا شدّتلە قارشو چیقییور و کسینلکلە ردتییورز.
بورادە ایکی أورنك ویرمك ایستییورم. بری اکونومیك آچیدن، أولکه چابڭدەكی اتنیك أوزرك بولگەلردەكی ٤٢٠ یوقسول ایلچە، بش أوزرك بولگه ایلە گویزهوو، یوننان و قینگهایدەکی ٣١،٢١ میلیون یوقسول کیشی پلانلاندیغی شکلدە یوقسوللكدن تماما قورتولمش؛ آزینلق خلقلر و اتنیك بولگەلر، توم أولکەیله برلکدە اورته حل رفاه طوپلومی انشاسنی تماملامشدر.
یوقسوللكڭ اورتەدن قالدیریلمسی و اورته حل رفاه طوپلوم انشاسی یولنده هیچ بر اتنیك غروپ گریدە قالممش، هیچ کیمسە طیشلانممشدر؛ شیمدى چین طرز مودرنلشمه انشاسی ایلرلەیركن دە عین شکلدە هیچ بر اتنیك غروپ و هیچ کیمسە طیشاریدە بیراقیلاماز. بو تور باشارییه هانگی أولکه ویا هانگی پارتی قاووشابیلیر؟ أوزللکله اتنیك بولگەلردەكی اگیتیم، صاغلق، اولاشیم، صو و الکتریگ گبی تمل قامو خدمتلری و آلت یاپی انشاسی داها دە گوچلنمشدر؛ اڭ أوجرا بولگەلر و صینیر بولگەلری دخیل هر یردە اینترنت آغی بولونمقدەدر. بو باشاریلار هرکسڭ گوزی أوڭڭندهدر. آرقداشلرڭ داها فضله گزیب گورمسینی، گرچكلری کندی گوزلرییله تأیید ایتمەسنی أوڭرییورم.
کولتور آچیسندن دە بر أورنك ویرەیم: پوطالا سرایی، ژوقهانگ طاپیناغی و نوربولینگکا گبی چوق صاییدە کولتورل میراثڭ قورونمسی ایچون بویوك مقداردە فون یاتیریلمشدر؛ قایبولمایه یوز طوتمش “قوطادگو بیلیگ” و “دیوانو لوگاطیت-تورك” گبی اسکی اثرلر چینجە و اویغورجە چویریلارك دەرلنمش و یاییملانمشدر؛ ٣ بیکدن فضله دگرلی کولتورل اثر قورتارمه آماچلی قورونمش و رستوره ایدیلمشدر. اونەسجو صومیت اولمایان کولتورل میراث لیستهسینه گیرن ٤٥ چین پروژهسیندن أوچدە بریسیندن فضلەسی آزینلق کولتورییله ایلگیلیدر. بو تاریخی و گونیمزنه عائد گرچكلر، چینە أوزگو اتنیك قونولری اله آلمه یولونڭ تماما طوغری اولدیغنی یترنجە قانیطلامقدەدر.”
اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونی نەدر؟
اتنیك برلك و ایلرلەمەیی تشویق قانونینڭ حاضرلانمسی، چین دولت باشقانی و چقپ مرکز قومیتەسی گنل سکرەتری کسی ژڭپڭكڭ لیدرلگیندهکی چقپ مرکز قومیتەسی طرفندن بلیرلنن أونملی سیاسی و حقوقی گورولردن بری اولارق أوڭە چیقییور. تاصارینڭ آغستوس ٢٠٢٥دە کسی ژڭپڭك باشقانلگینده دوزنلنن چقپ مرکز قومیتەسی سیاسی بورو طوپلانتیسندە اله آلینمسی، قانونڭ چین یوڭتیمنڭ گوندمڭدەكی أونمنی اورتایه قویویور. بو یوڭییله تاصاری، ٣٠ ییلی آشقین سورەدر چقپ مرکز قومیتەسی سیاسی بورو طوپلانتیسندە اینجەلەنەن ایلك یاسا تاصاریسی اولمه أوزللگینی طاشییور.
یورم یاپ