هز. پايكامبر هيجرتين سكيزينجی (٦٣٠) ييلينده مكه فذديلديكتن سونره هاج موسيميني بكلمدن مدين’يه دونموشتو. زاتن مك’نين فذي’ندن ونجه ده هنوز هاج فارز كيلينماميشتي. هيجرتين دوكوزونجی (٦٣١) ييلينده هاج فارز كيلينميش، انجاك او ييل هز. پايكامبر بيززات هاكه كيتمميش و هز. ايبû بكير’ي هاج ايميري تايين ايدە رك مك’يه كوندرميشتي.
پايكامبريميز هيجرتين اونونجی ييلينده (٦٣٢) هاج فاريزاسيني يرينه كتيرميشتير. اونون بی هاكينه ساهابيلرله ودالاشتيگي و بير داهه كاب’يي كورمديگي إیچين ودا هاكي (هاكتو’ل-ودا)، موسلومانلاره هاج إیبادتينين بوتون هوكوملريني هم نازاري اولاراك بيلديرديگي و هم ده پراتيك اولاراك كوسترديگي إیچين بلاگ هاكي (هاكتو’ل-بلاگ)، هاكين فارز كيلينماسيندان سونره إیلك هاكي اولماسي دولاييسييله إیسلام هاكي (هاكتو’ل-يسلام) كيبي إیسيملر وريلميشتير. فاكات اونون بی هاكي داهه زيياده “وده هاكي” اولاراك مشهور اولموشتور. وده هاكي’نين ايده شكلي كونوسونده فاركلي ريوايتلر واردير. بازي ريوايتلرده اونون تمتو’ وايه كيران هاكينه نييت ايتيگي بليرتيليركن، بازيلارينده إیفراد هاكينه نييت ايدە رك إیهرامه كيرديگي كايدديلمكتدير.١
هيجرتين اونونجی ييلينين زيلكاده ايينده هز. پايكامبر هاج إیچين حاضرلانمايه باشلادي. بونی موسلومانلاره ده دويوراراك حاضرلانمالاريني إیستدي. اونونله بيرليكته هاك ایتمك إیستاينلر مدين’ده توپلانديلار. هز. پايكامبر ٢٦ زيلكاده ١٠/ ٢٢ شوبات ٦٣٢ جمعە ایرتسی گونو، يانينده هانيملاري و كيزي فاتيمه ده اولدیگی هالد، موهاجیرلر، اينساردان و ديگر اراپ كابيللريندن اولوشان موسلومانلارله بيرليكته مدين’دن هاركت ايتي. يانينه كوربانلق يوز دوه الدي. زولهولايفه ادلي يره وارديگينده وگله نامازيني سفري اولاراك إیكي ركات كيلدي و ايني گون بوراده إیهرامه كيردي.٢ وگلايي مدين’د، إیكيندييي زولهولايف’ده كيلديگي ده سويلنير. هز. پايكامبر’ين وده هاكي’نه كيدركن إیزلديگي كوزركاه انه هاتلارييله شويلدير: زولهولايف، بايدا، ملل، إیركوززابي، راوها، ارج، سوكيا، ايبوا، جوهف، كادير-ي هوم، كودايد، اوسفان، كاميم، مروززاهران، سريف و زي تووا.
ارافات مايداني
هز. پايكامبر، ٤ زيلهيكه بازار (واكيدي’يه كوره صالی، ماكريزي’يه كوره بازار ایرتسی) گونی كوشلق واكتي كاسوا ادلي دوسينين اوزرينده اولدیگی هالده مك’يه اولاشتي; كاب’يي تاواف ايديپ إیكي ركات ناماز كيلدي و سافا إیله مروه اراسينده سا’ي ايتي.٣ وده هاكي سورسينجه مك’نين ايبتاه موكيينده كنديسي إیچين كورولان چاديرده كوناكلادي. پنچشنبە گونونه كادار مك’ده كالدي. ايني گون (ترويي) مينا’يه هاركت ايتي. وگل، إیكيندي، اقشام و ياتسي نامازلاريني اوراده كيلدي. كجەيي ده بوراده كچيردي. ايرتسي صباح، نامازي كيلديكتان سونره گونش دوگونجايه كادار بوراده كالدي. ارافات’تاكي نميره موكيي’نده چادر كورولماسيني ايمرتي. سونره مينا’دان هاركت ايديپ موزدليف’دن كچرك، جمعە گونی ارافات’ته حاضرلانان چاديره واريپ كوناكلادي. زوال واكتيندن سونره چاديريندان چيكيپ دوسينه بينە رك ارافات واديسينين اورتاسينه كلدي. اورانه واديسينده مشهور وده هوتبسي’ني اوكودو. بير ايزان اوكوتاراك ايري ايري إیكامتله وگله إیله إیكيندييي بيرليكته كيلديكتان (م’ي تاكديم) سونره دوسينين اوزرينده ارافات’ه چيكتي. كيبلايه دونوپ اقشامه كادار دوه إیله مشكول اولدی. ارافات’ته إیكن كنديسينين إیلاهي تبليگ كوروينين تاماملانديگيني بليرتن شی âيت-ي كريمه نازيل اولدی:٤ “بوكون سيزه دينينيزي إیكمال ايتيم، اوزرينيزه نيمتيمي تاماملاديم و سيزين إیچين دين اولاراك إیسلام’ه رازي اولدیم”.٥
هز. پايكامبر گونش باتيكتان سونره دوسينه بينە رك ارافات’تان ايريلدي و موزدليف’يه كلدي. ياتسي واكتينده اقشام نامازييله بيرليكته ياتسي نامازيني بيرلشتيرە رك (م’ي ت’هير)، اقشامي اوچ، ياتسييي ده إیكي ركات اولاراك، ايني شكيلده تك ايزان و هر ناماز إیچين ايري إیكامتله كيلديردي. كجەيي موزدليف’ده كچيردي. ايرتسي صباح، ياني جمعە ایرتسی (بايرامين بيرينجی) گونی صباح نامازيني موزدليف’ده كيلديكتان سونره مش’ار-ي هارام’ه كلدي. مر-ي اقاب’ده اوفاك تاشلاردان يدي تانه اتي. مينا’ده يينه دوه اوستونده بير كونوشمه ياپتي. بوراده كوربانلق اولاراك حاضرلاديگي يوز دودن التميش اوچونو، ومرونون هر ييلي إیچين بير دوه هسابييله بيززات كنديسي كوربان اولاراك كستي. ديگر دولري ده هز. علی كستي. كوربان ايتيندن بير پارچه ييين پايكامبريميز، كري كالانيني موسلومانلاره داگيتي.٦ داهه سونره تيراش اولوپ إیهرامدان چيكتي. سونره كاب’يه كيديپ تاواف ياپتي و وگله نامازيني كيلدي. تكرار مينا’يه دونە رك بايرام گونلريني بوراده كچيردي و بی گونلرده ديگر تاشلامه كورولريني ده يرينه كتيردي. بايرامين إیكينجی گونی مينا’ده موسلومانلاره اوچونجی كونوشماسيني ياپتي. بايرامين بشينجی گونی مينا’دان تكرار مك’يه كليپ ودا تاوافيني ياپتيكتان سونره مدين’يه دوندی (٢٩ زيلهيكه ١٠ / ٢٦ مارت ٦٣٢).
مينه چاديريندان بير كورونوش
هز. پايكامبر’ين ٩ زيلهيكه ١٠ / ٦ مارت ٦٣٢ جمعە گونی ساييلاري ١٤٠.٠٠٠ جیوارينداكي توپلولوگه ارافات’ته îراد ايتيگي كونوشمانين كايناكلاردان چيكاريلان كارشيلاشتيرمالي بير متني اشاگيده وريلميشتير. هز. پايكامبر كونوشمايه باشلامادان ونجه رير ب. ابدولاه واسيتاسييله سوكûنتي تمين ايتميش و ربيه ب. اوماييه كيبي كور سسلي موناديلري كورولنديررك٧ جومللرين تكرار ايديليپ اوزاكلاره كادار دويورولماسيني ساگلاميشتير.
“هامد و شوكور الل’ه ماهسوستور; بيز او’نه هامددر، او’ندان يارديم تالپ ايدر، افيميزي اوندان ديلر و اونه يونليريز. نفيسلريميزين شرلريندن، هاركت و فييلريميزين كوتولوكلريندن الل’ه سيگينيريز. الل كيمي دوگری يوله إیلتيرسه او كيمسه إیچين ساپيكلق اولاماز; كيمي ساپيكليگه سوكدرسه او كيمسه إیچين دوگری يوله سوكدن كالماميشتير. الل’تان باشكه إیلاه اولماديگينه او’نون تكليگينه و بير دنكينين بولونماديگينه شهادت ايدريم. يينه شهادت ايدريم كي محمد او’نون كولی و ايلچيسيدير.
اي الل’ين كولاري! سيزلره الل’تان كوركوپ چكينمنيزي تاوسييه و سيزي او’نه إیتااته بولونمايه تشويك ايدريم. بی سورتله ڭ ایی و خیرلي اولان بير شاي إیله سوزلريمه باشلاماك إیستييوروم:
و هالده ايي إینسانلار! سيزه اچيكلاديگيم شايلري دينلايين! زيره بيلمييوروم، بی ييلدان سونره بولوندوگوم بی يرده بلكي ده سيزلرله تكرار بولوشاماياجاگيم.
اي إینسانلار! كانلارينيز (هاياتينيز)، مالارينيز، هايسييت و شرفلرينيز، رابينيزله بولوشاجاگينيز گونه كادار، بی يرده (مك)، بی ايده (زيلهيك)، بی گونون موكادس اولماسي كيبي موكادس و موكرمدير. ديكات ايدين! تبليگ ايتيم مي؟.. ايي الل’يم سن شاهيت اول! ايمانت اولاراك ايلي آلتونده بير شاي بولوندوران كيمس، اونی كنديسينه ايمانت ايتميش اولان شاهسه إیاده ايتمليدير.
كرچكتن (آرتيق) جاهيليييه دورينده موجوت ريبا كالديريلميشتير; شی كاداري وار كي (بورچ اولاراك ورديگينيز) سرمايلرينيز سيزيندير; (بی سورتل) نه زولمدە جك و نه ده زولم ايديلكسينيز. الل (بوندان بويل) ريبا’نين اولماياجاگينه هوكمتي. كالديرديگيم إیلك ريبا، امجام اباس ب. ابدولموتاليب’ين ريباسيدير.
وه يينه جاهيليييه دونمي كان داوالاري كالديريلميشتير; (كالديراجاگيم) إیلك كان داواسي (يگنيم) âمير ب. ربيه ب. هاريس ب. ابدولموتاليب’ين كان داواسيدير.
جاهيليييه دونمي’نين (مكه شهري إیله إیلكيلي) هوكومت وازيفلري كالديريلميشتير. كا’به موهافيزليگي (سيدان) و هاجيلارين سی إیشلري (سيكاي) وازيفسي بوندان موستسنادير.
كاسدن آطەم ولدورمه كيساس إیله زالانديريلير. تاش و سوپه إیله ولدورمه كيبي، شوفلي كاسيت هالرينده يوز دوه (كان دييتي)’دير. داهه فازلاسيني إیستاين كيمس، جاهيليييه دوري إینسانلارينداندير. ديكات ايدين! تبليگ ايتيم مي؟.. ايي الل’يم سن شاهيد اول!
و هالده ايي إینسانلار! كرچكتن شايتان، سيزين بی اولكنيزده كنديسينه تاپيلماكتان اوميديني كسميش بولونويور. فاكات او، بونون ديشينداكي إیش و هاركتلرينيزدن ايهمييتسيز سايديكلارينيزده كنديسينه تابي اولونماكتان هوشنûت اولاجقتير.
اي إینسانلار! “نسي” اوسûلونی (ياني هارام ايلار’دان اولان موكادس ايلاره بونون ديشيندان بير اي إیلاوسي اوسûلونو) تاتبيك ايتمك كوفورده اشيري كيتمكتير; كافيرلر بونونله ساپيتميشلاردير. اونلار بی بير ايلق (زماني) بير سنه كوتسييتسيز (ياني هارام ايلار ديشي، اللاده بير اي)، ديگر بير سنه ده هارام (ياني، هارام ايلار’ه داهيل، موكادس بير اي) سايارلار، كايلري، الل’ين هارام ايلار’دان سايديگي (ايلارين) بيربيري اركاسينه اقيشيني كورونوشته موهافازه ايتمك و الل’ين هارام ايلار ديشي سايديگي ايلاري بونون إیچينده (ياني موكادس) كيبي كوسترمكتير. بی سورتله اونلار، الل’ين هلال ايتيگي شايي هارام هاله كتيرميش اولويورلار. شيمدي زمان (ياني تاكويم)، الل’ين يري و سماواتي ياراتيگي گوندكي دورومونه روجû ايتميش بولونويور (ياني نسي تاتبيك ايديلن سنه إیل، نسيسيز ايلار بيربيري اوزرينه چاقيشميش، ديگر بير إیفادايله كامري تاكويم، نسي املييسينه احتیاج كوسترمكسيزين او ييل تام گونش تاكويميندكي ايلار اوزرينه إینتيباك ايديپ اوتورموشتو). “كرچكته الل إینديند، يري و سماواتي ياراتيگي گونده تاكدر ايتيگينه كور، ايلارين ساييسي اون إیكيدير. بونلاردان دوردی هارام ايلاردير”; بی دوردون اوچی بيربيري اركاسينه كلير: زيلكاد، زيلهيك، موهارم، دوردونجوسی مودار كابيلسينين رجب اييدر كي بو، مازييلاهير إیله شا’بان ايي اراسينده بولونور. ديكات ايدين! تبليگ ايتيم مي؟.. ايي الل’يم سن شاهيت اول!
و هالده ايي إینسانلار! هانيملارينيزين سيزين اوزرينيزده هاكي بولوندوگی كيبي سيزين ده اونلار اوزرينده هاكينيز واردير: سيزين اونلار اوزرينيزدكي هاكينيز، سيزدن باشكه بير ايركگه دوشگينيزي چيگنتمملري و سيزين هوشلانماديگينيز هرهانكي بير كيمسايي، إیزنينيزله اولماسي موستسنه ايولرينيزه سوكمامالاريدير. كادينلاره ڭ ایی بير تارزده داورانيپ مواملده بولونونوز; چونكی اونلار سيزين هيمايه و موهافازانيز آلتونه كيرميش كيمسلردير. سيزلر اونلاري الل’ين بير ايمانتي اولاراك الميش بولونويورسونوز. اونلاره “الل’ين ادييلا” هلاليندن ياكلاشين. كادينلار هوسوسونده الل’دان كوركوپ چكينين و اونلاره كارشي ڭ ایی بير تارزده داورانيپ موامله ايدين! ديكات ايدين! تبليگ ايتيم مي؟.. ايي الل’يم سن شاهيت اول!
اي إینسانلار! مو’مينلر كاردشتير. بير كيمسه إیچين كاردشينين ماليني (يمك) اونون تام ريزاسيني ايلده ايتمديكچه هلال اولماز. ديكات ايدين! تبليگ ايتيم مي؟.. ايي الل’يم سن شاهيد اول!
بندن سونره كوفره ساپيپ بيربيرينيزي بوگازلار هاله كلمايين. ديكات ايدين! تبليگ ايتيم مي؟.. ايي الل’يم سن شاهيت اول! “اي إینسانلار! رابينيز بير، اتانيز بيردير. هپينيز âدم’دن تورميش بولونويورسونوز. âدم إیسه توپراكتان ياراتيلميشتير. الل إیندينده ڭ موكرم و ماكبول اولانينيز، او’ندان كوركوپ چكيننينيزدير. بير ارابين اراپ اولمايان اوزرينده بير اوستونلوگی يوقتور; (وارسا) بو، تاكوا يونوندندير. ديكات ايدين ! تبليگ ايتيم مي؟.. ايي الل’يم سن شاهيت اول!
كنديسيني دينلاين مو’مينلرين “اوت” دملري اوزرينه هز. پايكامبر شويله دوام ايتي: “بوراده بولونانلار بولونمايانلاره بی سوزلريمي بيلديرسينلر!.. ايي إینسانلار! الل موهاكاك كي هر واريسين ميراستان اولان هيسسيني تايين و تسبيت ايتميشتير. او هالده بير واسييت، هر هانكي بير واريس لهينه اولماك اوزر، ديگر واريسلرين ماهفوز هيسه هودوتلاريني، اشاماز. ميراسچيلاردان باشكاسي إیچين ياپيلان بير واسييت، ميراس اولاراك كالان مالار توپلامينين اوچته بيريندن فازله اولاماز. چوجوك كيمين دوشگينده دوگموشسه اورايه ايتير. باباسيندان باشكه بير كيمسايه منسوبييت إیدياسينده بولونان، ياهوت (كنديسيني هيمايه آلتونه الميش اولان) ايفنديسيندن باشكاسيني ايفندي ايديننين اوزرينه الل’ين، ملكلرين و بوتون إینسانلارين لانتي اولسون!.. بويله بير إینسانين نه نافيله إیبادتلري (سارف) و نه ده فارز إیبادتلري (‘ادل) كابول اولوناجاكتير. و’سلامی الايكوم.”٨
وده هوتبسي، هز. پايكامبر’ين دويكو، دوشونجه و فاالييتلرينين ڭ يوكسك نوكتاسيني اولوشتورور. إینسانلارين ساهيپ اولدیگی هاكلاري و وجیبلري اورتايه كويان بی كونوشمه هز. پايكامبر اوچ اي كادار سونره وفات ايتيگي إیچين، داهه سونرالاري بويوك بير تسير مايدانه كتيرميشتير و بير باكيمه اونون واسييتي اولاراك دگرلنديريلميشتير. هوتبه انه هاتلارييله شی هوسوسلاري إیچرمكتدير: توهيد; الل’ه إیتااتين كركليليگي; ايمانته ريايت; ريبانين ياساكلانماسي; جان، مال و إیرز كوونليگي; كان داوالارينين كالديريلماسي; سيدانه و سيكايه ديشينداكي جاهيلييه دوري كوروملارينين لاگوديلمسي; نسي اوسûلونون كالديريلماسي; هارام ايلارين ت’كيدي; ايشلرين بيربيري اوزريندكي هاكلاري; مو’مينلرين كاردش اولدیگو; مو’مينلرين إیچ چكيشملردن و بيربيرينه دوشمكتن ساكينديريلماسي; كيساس و ميراسله إیلكيلي هوكûكي مسللر.
بی كونوشمه بوتون إینسانلاري كاپسايان بير ايورنسل بايانامه نيتليگي تاشيماكتادير. نيتكيم پايكامبريميز الل’ه هامدی سنادان سونره كونوشماسينه “اي إینسانلار”! هيتابييله باشلاميش و ساهابيلرين ديكاتيني چكە رك بوتون إینسانلاره هيتاپ ايتميشتير. إینسان هاياتينين، مالينين و شرفينين موكادس، دوكونولماز اولدیگونی بايان ايتمسي د، هز. پايكامبر’ين إینسانلارين ياشامه و مال-مولك هاكينه إیرز و ناموسلارينين كورونماسينه ورديگي ونمي اورتايه كويماكتادير. جاهيلييه دونمي’نده كورولن كان داوالارينين كالديريلميش اولدیگونی كسين بير شكيلده ديله كتيرمكتدير. بی سورتله كيشي دوكونولمازليگي، توپلوم دوزني، توپلوم كوونليگي ساگلانميش، انارشي ونلنميش، بونون يرينه كاردشليك ت’سيس ايديلميشتير. هز. پايكامبر فايزي و كان داواسيني كالديريركن بونلاري ونجه كندي ياكينلارينه اويكولاميش، اونلاره هرهانكي بير ايريجالق تانيماميشتير.
وده هاكي
پايكامبريميز إینسانلارين رابي’نين بير اولدیگونو، ايني انه و بابادان تورديكلريني، إینسانلارين ايشيت اولدیگونی كسين بير ديله إیفاده ايتميش، ديل، رنك و إیرك اييريميندان سارفي نازارله توم إینسانلار اراسينده ايشيتليك ايساسيني كابول ايتميشتير. ايساسن كور’âن’ين بی كونوده كويدوگی تمل پرنسيپ ده بويلدير. بوندان سونره ايله هوكوكونون وزونی تشكيل ايدن كاري-كوجه هاكلاري اوزرينده دورموشتور. وزت اولاراك وده هوتبسي’نده هز. پايكامبر، كيشي دوكونولمازليگي، هايات هاكي، مولكييت هاكي، مسكن دوكونولمازليگي، توپلومسال باريش، ايشيتليك، ميراس، ايله هوكوكی و ايرينتيلانديريلابيلە جك ديگر بازي مسللر اوزرينده دورموشتور.
كايناكچا:
١. واكيدي، إیيي، ١٠٩٢; إیبن سا’د، إیي، ١٧٣.
٢. واكيدي، إیيي، ١٠٨٩.
٣. إیبن سايييديناس، إیي، ٣٦٠-٣٦١.
٤. ماكريزي، س. ٥٢٤.
٥. مايده سûرسي ٣.
٦. إیبن ابدولبر، دورر، س. ٢٦٨.
٧. تابري، إیيي، ١٥١.
٨. ودا هاكي و هوتبسي إیچين بك.: واكيدي، إیيي، ١٠٨٨-١١١٦; إیبن هيشâم، إیي، ٦٠١ ود.; إیبن سا’د، إیي، ١٧٢-١٨٩; تابري، إیيي، ١٤٨ ود.; إیبن ابدولبر، دورر، س. ٢٥٩-٢٦٨; إیبن سايييديناس، إیي، ٣٥٩-٣٦٨; ماكريزي، س. ٥١٠ ود.; وده هوتبسي إیچين انه كايناكلاري ده كوزدن كچيرە رك محمد هاميدولاه’ين موكايسلي متنيني ايساس الديك و سادلشتيرديك. بونون إیچين بك. ايل-وسايكو’س-سيياسييي، س. ٣٦٠ ود.; إیسلام پايكامبري، إی، ٢٩٨-٣٠١.
كايناك: هز. محمد و ايورنسل مساژي – پروف. در. إیبراهيم ساريچام







یورم یاپ