گونجل عثمانلی توركجسی خبرلر

كاليييه و كولاتي شيه نه دمكتير؟

الصورة الرمزية لـ مسعود

سوزلوكت “هادي اشماك” ماناسينه كلن كولوو كوكوندن چوگول انلامينده بير نيسبت إیسمي اولوپ “يتيدال چيزكيسيني اشانلار” دمكتير. بی كوكتن توراين كولات إیله ايهلو’ل-كولوو، اشابو’ل-كولوو تركيپلري ده ايني ماناده كولانيلير.

مزهپلر تاریخييله إیلكيلي اولاراك ايسر يازان سوني و شيي موليفلري، كāليييه تريميني گنلليكله إیمامت كونوسونده اشيري كوروشلر بنيمساين و شîا’يه باگليلق (تشاييو‘) إیديه ايدن كروپلار إیچين كولانميشلاردير. بونون يانينده بی كروپلارين وزليكله âهيرتي إینكار ايديپ تناسوه إینانجيني بنيمسديكلرينه ده ديكات چكميشلردر (مسلا بك. نوباهتي، س. ١٩، ٣٢، ٣٥، ٤١; ايش‘اري، س. ٥-١٦، ٤٦). إیبن بابوايه ايل-كومي كāلييي’نين الل’ي إینكار ايتيگيني سويلميش (ريسالتو’ل-ي‘تيكاداتي’ل-يمامييي، س. ١١٤)، شايه موفيد إیسه كāلييي’نين، موسلومان كورونوپ هز. علی و نسليندن كلن إیماملاره إیلاهلق ياهوت پايكامبرليك إیسنات ايدن، اونلاره ساهيپ بولوندوكلاري فازيلتلرين اوستونده اشيري وزليكلر اتفدن ساپيك و كافيرلر ‏اولدیگونی إیلري سورموشتور (شرḥی ʿاḳāʾيدي’ṣ-ṣادûḳ، س. ٢١٧). إیماملار هاكينده إیفراته كاچان، اونلاري ياراتيلميشلق سينيريندان چيكاريپ تانريليكلارينه هوكمدن، بازان إیماملاري الل’ه بازان ده الل’ي إیماملاره بنزتنلره كāليييه دنيلديگيني بليرتن شهريستاني، اشيريليكلارينين كايناگي اولاراك تناسوه و هولûل ايكولرييله الل’ي إینسانه بنزتن ياهوديليگي و إینساني الل’ه بنزتن هيريستييانليگي كوسترمكتدر (ل-ميلل، إی، ١٧٣).

ركن دوير موليفلري، گنلليكله هز. علی’نين إیمامت هاكيني كاسبتيكلري كركچسييله هز. ايبû بكير إیله ومر’ه ديل اوزاتمايي و كرچك إیمامين ماسوم ‏اولدیگی تلاكيسيني كولوو اولاراك دگرلنديرديكلري إیچين إیمامييي-يسنااشرييي’يي ده كāلييي’يه داهيل ايتمك ايگيليمي كوسترميشلرسه ده داهه سونرالاري بی تريم زايدييي، إیسنااشريييه و بازان ده إیسمايلييي’نين ديشينداكي فيركالار إیچين كولانيلميشتير. بی اراده مزهپلر تاریخييله إیلكيلي ايسرلرده (مسلا بك. باگدادي، س. ٢٣٠-٣١٢)، بنيمسنن اشيري كوروشلردن هاركتله سينيفلانديرمالار ياپيلميش، بی كوروشلري بنيمساين إیتيكادي، سيياسي و تاساوووفي كروپلار ده كāلي (ياهوت موسلومان ‏اولدیگونی إیديه ايتيگي هالده إیسلام’ين ديشينده كالان) فيركالار اولاراك دگرلنديريلميشتير. بويلجه كāليييه شîه إیله سينيرلانديريلماييپ كاپسامي كنيشلتيلميشتير. كāلييي’نين اورتايه چيكيشينده سيياسي، إیكتيسادي و پسيكولوژيك سبپلر يانينده إیسلام اولكسينه كاتيلان بولكلردكي ايسكي دين و كولتورلرين ده بويوك ايتكيسي اولموشتور.

يسلام دولتينين، كورولوشوندان كيسه بير سوره سونره ايمويلر تارافيندان ايله كچيريليپ هيلافتين سالتاناته دونوشتورولمسي، دولت إیلري كلنلرينين دينين ايمير و ياساكلارينه إیستنيلن ولچوده اويمامالاري، موهاليفلريني سينديرمك إیچين چشيتلي يولاره باشوورمالاري موسلومان هوكته إیداره الايهينده هوشنوتسوزلق مايدانه كتيرميشتير. پايكامبر ايلسينين فرتلرينه كارشي اويكولانان باسكي و شيدت، ايمويلر’ه موهاليف اولان كروپلارده كوچلی بير نفرت دويكوسونون كليشمسينه يول اچميش، يونتيجیلري مشرû سايمايان و آطەلتلي بير دوزنين كورولماسيني إیستاين بی كروپلار، پايكامبر نسليندن كلن سايكين كيمسلرين إیدارايه هاكيم اولماسيني بير چيكيش يولی اولاراك دوشونمايه باشلاميشلاردير.

وزليكله كûفليلر’ين داوتي اوزرينه يوله چيكان و كربلا’ده ايموي اوردوسی تارافيندان ماييتييله بيرليكته كاتليامه تابي توتولان هز. هوسايين’ين شهادتيندن سونره دوروم داهه ده كركينلشميشتير. كورتاريجي ليدرلر و آطەلتلي إیدارجیلر اولاراك بكلنن كيمسلرين باشاريلي اولامامالاري، اونلاره اوموت باگلايانلارين هايال كيريكليگينه اوگراماسينه سبپ اولويوردو. هز. علی’يه دويدوكلاري اشيري سوكييه راگمن اوگلونه كركلي دستگي ساگلامايان كûفليلر’ين هيستيكلري ويجدان ازابينين ايتكيسييله ايمويلر’ه كارشي باشلاتيكلاري كيزلي فاالييتلر اشيريليكلارين كليشمسي إیچين اويكون بير اورتام اولوشتورويوردو.

بی اراده پايكامبر نسلينين هاكلاريني كوروماك إیچين سيلاهلي موجادله باشلاتانلار يانينده الل تارافيندان دستكلنن، مانوي وزليكلره ساهيپ كاريزماتيك ليدرلرين كلگيني إیديه ايدن كروپلار ده اورتايه چيكييوردو. ايمويلر’دن سونره إیسلام دولتينه هاكيم اولان اباسيلر’ين ده هز. علی تارافتارلاري هاكينده سلفلرينين سيياستيني اويكولامالاري، شîا’نين فاالييتلرينين ارتان بير كيزليليك إیچينده دوام ايتمسينه سبپ اولموشتو.

بی اراده شîه بونيسينده هز. علی و وزليكله مازلوم ايولاتلاري إیچين دويولان اشيري سوكي و موهاليفلرينه كارشي كيتيكچه ارتان نفرت دويكولارينين ايتكيسييله اونلارين ايترافينده ايفسانلر كليشتيريلييور، هر بيرينه إیلاهي وزليكلر إیسنات ايديلييوردو. بويلجه زمان إیچينده سوكيدكي اشيريلق إیتيكاده اشيريليگه زمين حاضرلاميش ‏اولدی. موهاليفلرينه اچيكچه موكاومت ايدماين شيي كروپلارين پروپاكاندالاريني كيزلي، ايسرارلي و رميزلي إیفادلر كولانماك سورتييله يوروتموش اولماسي ده اونلارين اشيريليگه يونلمسينده ايتكيلي اولموشتور.

ديگر تارافتان موسلومانلارين ايله كچيرديكلري بولكلردكي دينلره منسوپ كيمسلرين إیسلام’ه كيرملري، ايسكي إینانچ و كولتور آرتيقلاريني إیسلام موهيتينه تاشيمالاري، ياهوت كولتور و مدنييتلري زارار كورن كايري موسليم اونسورلارين كندي ديني و كولتورل دگرلريني إیسلامي بير كورونوم إیچينده سونمالاري، اشيريليكلارين و اشيري كروپلارين اورتايه چيكيشينين كولتورل سبپلريندن ونملي بير كيسميني تشكيل ايتمكتدير.

اشيري شيي كروپلار گنل اولاراك كûف’ده اورتايه چيكميش، بورادان إیسلام دونياسينين چشيتلي مركزلرينه ياييلميشتير. سا‘د ب. ايبû واكāس تارافيندان كورولان كûف’يه كليپ يرلشنلر إیچيند، اراپ و موالي كيبي موسلومان اونسورلار يانينده ياهودي، هيريستييان و ايسكي إیران دينلرينه منسوپ إیكن بير كيسمي موسلومان اولموش، بير كيسمي إیسه ايسكي دين و كولتورلرييله إیرتيباتلاريني سوردورن چوك ساييده كيمسه ده واردي.

هيجاز بولكسيندكي بدوي كولتورونون ايتكيسييله اولوشان سرت و كاتي توتومه كارشيلق إیراك و چورسينده ايسكي دونملردن إیتيبارن بيربيريندن فاركلي ديني و فلسفي ايكولر تشكول ايتميشتي. بی سبپله إیلك كāلييي’نين، هز. علی’نين اوزون ييلار ياشاديگي مدين’ده دگل داهه چوك ياهودي، هيريستييان، زردوشتي و جنوستيك منشلي كيمسلردن اولوشاراك كûف’ده اورتايه چيكماسي چورنين بونه اويكون اولماسينه باگلانابيلير.

كلنكسل اولاراك إیلك كāلي شاهسين ابدولاه ب. سبه ‏اولدیگی كابول ايديلير. ابدولاه ب. سب، هز. علی’نين رسûل-ي ايكرم تارافيندان واسي اولاراك بليرلنديگيني، اونون ولمديگيني، كري دونوپ كلگيني سويلميش و هاته علی’نين إیلاه ‏اولدیگونی إیديه ايتميشتير. كāليييه إیسمينين بير كروپ هاكينده إیلك كولانيليشي، إی. يوزييلين إیكينجی ياريسينه (ويي. يوزييلين سونلاري) راستلاماكتادير. تابري’نين ايبû ميهنف’تن ناكلتيگينه كوره (تاريḫ، وي، ١٠٣-١٠٤) كāليييه إیسمي، موهتار ايس-سكافي’نين ايمويلر’ه كارشي إیسياني سيراسينده (٦٦-٦٧/٦٨٦-٦٨٧) كنديسينه باگلي اولان كûفلي بير كروپ شيي إیچين كولانيلميشتير.

بی كāليلر هيند بينت موتكليفه اين-نايتييي، لايلا بينت كومامه ايل-موزنييي، ايبو’ل-اهراس ايل-مورادي، ايبو’ل-هاريس ايل-كيندي، بوتاين ايل-لايسي و ابدولاه ب. نوف’تن تشكول ايتمكتايدي. هيند و لايلا’نين ايوينده توپلانتيلار دوزنلاين بی موفريت كايساني شييلر، ابدولاه ب. نوف’ين كلگي بيلديگيني إیديه ايدييورلار، كهانت و بدايه إینانييورلار، كور’ان’ين بازي âيتلريني ماكساتلارينه اويكون بير شكيلده يوروملويورلاردي.

بی دوروم إیمام محمد ب. هانفييي’يه بيلديريلينجه اونلاره كارشي تپكي كوسترە رك تابيلرينين كûفلي اشيريلارله إیليشكيلريني كسمسيني إیستميش، بی كāليلره يازديگي مكتوپته ده اشيريليگي تركتملريني، يالاندان كاچينمالاريني، مسجیده إیبادتلره دوام ايتملريني تاوسييه ايتميشتي. بونه راگمن اشيري شييليك چوك كچمدن كايسانيييه تارافيندان دوزنلنن بير شكيل المايه باشلادي. محمد ب. هانفييي’نين كرچكته ولمديگي، اونون تكرار كليپ دونيايي إیسلاه ايدە جك مهدي ‏اولدیگی اچيكچه إیلان ايديلدي. بی دورده موهتار ايس-سكافي، هامزه ب. اماره (ومار) ايل-بربري، ابدولاه ب. هارب، ابدولاه ب. مواويي، بايان ب. سم‘âن و منسوپلاري كايسانيييه بونيسيندكي اشيريلاري تمسيل ايدييوردو.

محمد ايل-باكير و اوگلی جا‘فر ايس-ساديك’ين إیمامت دورلرينده اورتايه چيكيپ فاالييت كوسترن موكīره ب. سايد ايل-يجلي، ايبû مانسûر ايل-يجلي، ايبو’ل-هاتاب ايل-سدي كيبي كāليلر، الل’ين إینسانه ياهوت هارفلره بنزديگيني، كنديلرينين الل’له إیرتيبات كوردوكلاريني، پايكامبرليگين ايبديين دوام ايدگيني، كنديلرينه واهيي كلديگيني إیديه ايدە رك هاراملاري موباه سايمايه يونلميشلردير.

داهه سونره علی ايل-هادي و هاسان ايل-اسكري دورينده هز. علی’نين إیلاهليگيني إیديه ايدن إیبنو’ن-نوساير اين-نميري كيبي موفريت إیماميلر و منسوپلاري تامامن إیسلام ديشي دوشونلر إیلري سورموشلردر (بك. نوسايريليك). بی كروپلارين تشكيل ايتيگي فيركالاردان ‏گونوموزه اولاشمايانلارين دوشونلري، داهه چوك منسوپلاري تارافيندان بير سوره دوام ايتيريلميشتير. جا‘فر ايس-ساديك’ين ولومونون (١٤٨/٧٦٥) ارديندان اوگلی إیسمايل ادينه اورتايه چيكان و كيسه بير سوره سونره ناسلارين زاهيري مانالارينين يانينده باتيني يونلرينين ده بولوندوگونو، اسيل ‏آڭلاشيلماسي و اويكولانماسي كركنين ت’ويل إیله اولاشيلابيلن باتيني مانالار ‏اولدیگونی إیديه ايدن باتينييي-يسمايلييي، إیسلام تاریخينده موفريت قرەكترلي بير فيركه اولاراك وارليگيني سوردورموشتور.

بی اراده كارماتيلر و نابيييه كيبي باتيني إیسمايلي فيركالار ده كāليييه إیچينده ير الميشتير. فاتيمي دولتي’نين كورولوشی إیله ياپي دگيشيكليگينه اوگرايان إیسمايليييه بونيسيند، ٤٠٨ (١٠١٧) ييلينده هاليفه هاكيم-بيمريلاه’ين اولûهيييتيني إیديه ايدن اشيري اونسورلاردان سونره (بك. دورزيليك) ٤٨٧’ده (١٠٩٤) نيزاري و موستا‘لي بولونمسي مايدانه كلميشتير. ‏گونوموزه كادار وارليگيني سوردورن بی فيركالاردان اگه هانلارين إیمامتيني بنيمساين بيرينجیسي ديگرينه نيسبتله داهه اشيري اونسورلار إیهتيوه ايتمكتدير.

باشلانكيچتان بري كندي ارالارينده بليرلي ديني شاهيس و كوروملارين يوليگيني دستكلمه كونوسونده بيربيرلريندن ايريلان كāليييه إیچيند، هز. محمد’ي يولتن و اونی تبليگ ايديلميش هاكيكاتين ڭ يوكسك پرنسيبي ياهوت “ديشاريداكي كرچگي” اولاراك كابول ايدنلر ميمييي، هز. علی’يي إیلاهلق دوزايينه يوكسلتن، اونی إیمام اولاراك باتيني انلامين اسلي پرنسيبي كابول ايدنلر اينييي، سلمان-ي فاريسي’يي يولتە رك اونون إینسانلارين هاكيكاته كيريش كاپيسي ‏اولدیگونی إیديه ايدنلر سينيييه (سلمانييي) ادييله انيلديلار.

داهه سونراكي دونملرده كāلييي’نين دوشونلري إیچيند، الل’ين بيرليگينه و اولûهيييتينه ترس دوشن هوسوسلار ديشاريده بيراكيلماك سورتييله فيكيرلريندن پك چوگی إیمامي و إیسمايلي هاركتلر بونيسينده ايريتيلميشتير. ديگر تارافتان شîه ديشينداكي فيركالارين بونيسينده ده إیمامتله إیلكيلي اولمايان بير كيسيم اشيريليكلار كورولموشتور. هاريجيلر’دن يزيدييي، اجاريده و بونون كولاريندان بيري اولان مايمûنيييه فيركالاري، اورتايه كويدوكلاري اشيري دوشونلر سببييله كāليييه بونيسينده موتالاه ايديلميشتير. دوعلیست فيكيرلر إیلري سوردوگی بليرتيلن هيماريييه و هابيتيييه ده كادريييه و مو‘تزيل’نين اشيريلاري اولاراك اورتايه چيكميشلاردير.

كليشن تاساوووفي دوشونجه إیچينده هولûل، إیتيهاد، تناسوه، تشبيه و إیباهايه إینانان، كايناتين إیدارسيني هارفلردكي كيزلي مانالارده ارايان، منسوپ ‏اولدیكلاري كيشيلره دينين كويدوگی سينيرلاري اشاجاك وزليكلر اتفدن هالاجیيي، هورûفييي، بكتاشيييه وب. ايكولر ده موتاساوويفلارين كāلييي’سيني تشكيل ايتميشتير.

كوروشلري. كāلي فيركالارين، إیسلام توپلومونون بونيسيندن كايناكلانان و ديشاريدان كلن تسيرلر سونوجونده إیلري سوردوكلري اشيري فيكيرلرين بلي باشليلاري شونلاردير: ١. اولûهيييت و هولûل. إیلاهي روهون هز. پايكامبر’، ارديندان هز. علی’يه إینتيكال ايتيگي و علی’نين إیلاه ‏اولدیگی إیدياسي ابدولاه ب. سبه إیله باشلاميش، إیلاهي بير جوزون علی’يه هولûل ايتيگيني إیلري سورن بايان ب. سمʿâن و ايبو’ل-هاتاب ايل-سدي كيبي اشيريلارجه سوردورولموشتور (شهريستاني، إی، ١٧٤-١٧٥، ١٧٩-١٨٠). هينت دينلرينده موجوت اولان بی دوشوننين فيراوونلار دورينده ميسير’ده يايكين اولوپ اورادان إینتيكال ايتيگي (بو’ل-الا ايل-مااري، س. ٤٥٧)، ياهوت ايسكي إیران’داكي سنوييي’دن كايناكلانديگي (نشوان ايل-هيميري، س. ١٤٦) إیلري سورولورسه ده الل’ين هز. îسا’يه هولûل ايتيگيني و îسا’نين بشر شكلينده بير إیلاه ‏اولدیگونی كابول ايدن هيريستييانليك’تان كچتيگي كانااتي داهه يايكيندر (بك. هولûل).

٢. تشبيه. الل’ين كوله ياهوت كولون الل’ه بنزتيلمسي دمك اولان تشبيهين ده يابانجي منشلي ‏اولدیگی كابول ايديلمكتدير. شهريستاني’يه كوره تشبيه كوروشو، ياراتيجييي ياراتيلانه بنزتن ياهودي و ياراتيلاني ياراتيجييه بنزتن هيريستييان دوشونسيندن كايناكلانماكتادر (ل-ميلل، إی، ١٧٣). ايسكي يونان و هينت دينلرينده ده كورولن بی دوشوننين تابيي سونوجی الل’ين إینسانلار كيبي جیسيم اولاراك كابول ايديلمسيدير.

٣. بدا. الل’ين بير شايي بيلمزكن داهه سونره بيلمسي، ياهوت بير شايين ‏ایی وايه كوتو شكلينده اورتايه چيكاجاگيني بيلديرميشكن اقسينين زوهور ايتمسي ماناسينه كلن و الل’ين بيلكيسينين كسين اولماديگيني إیفاده ايدن بدا دوشونسي كايسانيييه اشيريلارينده و وزليكله موهتار ايس-سكافي’ده كورولمكتدر (بك. بدا).

٤. پايكامبرليك إیدياسي. پايكامبرليگين سونه ايرمايگي، زمان إیچينده إیمامتين نوبوووته إینتيكال ايدگي و إیمامين پايكامبر اولاجاگي دوشونلري يانينده (شهريستاني، إی، ١٧٥) كارماتيلر’ين محمد ب. إیسمايل’ين نوبوووتيني إیلري سورملري، موكīره ب. سايد ايل-يجلي’نين كندي پايكامبرليگيني إیديه ايتمسي، رسûل-ي ايكرم’ين نوبوووت دورسينين بيتيگي و شرياتينين إیلكه ايديلميش ‏اولدیگی كيبي هوسوسلار كāليييه اراسينده ‏اولدقجه يايكين بير شكيلده كورولمكتدير.

٥. إیمامت. يماملارين يتنكلري و ديندكي كونوملاري هوسوسونده اشيري إیديالار إیلري سورن كāليييه اونلارين هز. پايكامبر’ين واسيسي ‏اولدیكلاريني، نوبوووت اوتوريتسينه ساهيپ بولوندوكلاريني، كايبي بيلديكلريني، بير كيسمينين ولماييپ كوزدن كايبولدوگونی و بير ‏گون موتلاكه دونگيني (رج‘ات) إیديه ايتمكتدير. وزليكله رج‘ات كونوسونده ياهوديليك و اوندان ايتكيلنن هيريستييانليگين تسيرلري بولوندوگی دوشونولمكتدر (بك. تكوين، ١/٥; إیي. كرالار، ٢/١-١٢; مالاكي، ٤/٥-٦; ماركوس، ١٦/٦-٢٠).

٦. تناسوه. بويوك إیهتيماله هيندويزم و بوديزم’دن مانيهيزم’، داهه سونره ده كāلييي’يه كچن روهون بير بدندن ديگرينه إینتيكالي (روه كوچو) إینانجي سبييي، كاميلييي، هاربييي، نوسايريييه كيبي كāلي فيركالارده و بكتاشîليك’ته يايكين اولاراك كورولمكتدير. تناسوهه إینانان كروپلار، سونوچته كييامتي كابول ايتمايە رك بونون روهون بير ونكي بدنده إیشلديگي امله كوره بير باشكه بدنه كچيشي ‏اولدیگونو، سون بدندكي دورومونون داهه ونجه بولوندوگی بدندكي هاركتلرينه كوره نيمت و ازاپ شكلينده كرچكلشگيني إیديه ايتميشلردير.

٧. باتيني ت’ويل. ميلادي إی. يوزييلده ايسكي يونان فلسفسيندن ياهوديليگه كچن و تورات’ين زاهيري و باتيني انلامي بولوندوگی شكلينده يايكينلاشان باتيني ت’ويل ياهودي اسيلي اولان ابدولاه ب. سب، مايمûن ايل-كاداه و اوگلی ابدولاه ب. مايمûن كيبي موهتدي كورونن كيمسلرجه إیسلام دونياسينه تاشينميش و داهه چوك إیسمايليييه مزهبينين منسوپلارينجه بنيمسنميشتير. ڭ كچ إیيي. (يكس.) يوزييلدان إیتيبارن كāليييه اراسينده كور’âن-ي كريم’ين سمبوليك و باتيني تفسيري كليشتيريلميشتير.

بونلاردان باشكه هز. علی، اوگولاري هاسان، هوسايين و محمد ب. هانفييي’نين (ل-سباتو’ل-رباا) كوتساليگي، بليرلي بير دريه اولاشيلديگينده ديني موكلفييتين دوشمسي، دينين ايمير و ياساكلارينين كابول ايديلممسي (يباها)، مال و كادينده اورتاكلق كيبي هوسوسلار كāلي فيركالارده كورولن اشيري دوشونلردندير.

كāلييي’نين كولاري. يسلام فيركالارييله إیلكيلي ايسرلرده كāليييه و كولاري بيربيريندن فاركلي شكيلرده تاسنيف ايديلميشتير. كāلي فيركالارين ساييسي اون بير (شهريستاني، إی، ١٧٣-١٩٠)، اون بش (ش‘اري، س. ٥-١٦) و یگرمی (باگدادي، س. ٢٣٢-٢٣٣) اولاراك بليرتيلمكتدير. اسلينده شîا’نين بلي باشلي فيركالارينداكي كāليلر إیله شîه ديشينداكي اشيري كروپلارين ايله الينيپ إینلنمسي داهه اويكون سونوچلاره واريلماسينه يارديمجي اولاجقتير. بی باكيمدان كāليييه شîه اچيسيندان سبييي، كايسانييي، إیسمايلييي، إیماميييه كāليييسي و شيي اولمايان ديگر فيركالارين اشيري كروپلاري اولاراك ايله الينابيلير.

سبييي. هز. علی’نين إیلاهليگي، ولومسوزلوگو، هز. پايكامبر تارافيندان واسي تايين ايديلديگي، ياهوت ولماييپ كري دونگي كيبي دوشونلر إیلري سورن بير فيركادر (بك. ابدولاه ب. سب).

كايسانييي. بی إیسيم آلتونده توپلانان بايانييي، ناهييي، هاربييي، هاشيمييي، كربييي، موهتاريييه و ريزاميييه كيبي فيركالارده هاكيم اولان كوروش، علی’نين اولûهيييتي ياهوت هز. پايكامبر’ين واسيسي ‏اولدیگو، علی، هاسان، هوسايين و محمد ب. هانفييي’نين كوتساليگي، گنلليكله إیمامتين محمد ب. هانفيييه و ايولادينه إینتيكالي، فيركه ليدرلرينين كلگي بيلمسي، پايكامبرليك و بازان إیلاهلق إیديالاري، تناسوه، بدا، رج‘ات و إیباهه إیله إیلكيلي دوشونلردير. گنل اولاراك إیسلام جامياسينده و وزليكله إیماميييه كلنگينده كايسانيييه كāلي بير فيركه اولاراك كابول ايديلير (بك. كايسانييي).

يسمايلييي. كورولوشوندان إیتيبارن موهتليف دورلر كچيرن إیسمايلييي’نين تامامينين كāلي ‏اولدیگونو، ياهوت تامامينين كولوودن اوزاك بولوندوگونی سويلمك كوچتور. جا‘فر ايس-ساديك’ين ولوموندن سونره اورتايه چيكان بی فيركه بونيسيند، إیسمايل ب. جا‘فر’ين ولمديگيني، تاكيييه كرگي كوزدن كايبولدوگونو، تكرار دونوپ دونيايي إیسلاه ايدگيني إیلري سورن اسيل إیسمايليلر (ل-يسماîليييتو’ل-هاليسه بك. إیسمايلييي)، داهه سونره هر زاهيرين بير باتيني بولوندوگونو، باتينين انجاك ت’ويله ايلده ايديلگيني إیديه ايدن باتينيييه و ديني بير سمبول اولاراك ايلبيسلريني كيرميزييه بويايان موهاميره تامامييله كولوو وزليگي سركيلمكتدير. باتينييي’نين گنلليكله باسره و باهراين’ده اورتايه چيكان و كارماتيلر دييه انيلان كروپلارينده هولûل، نوبوووت إیدياسي، اشيري ت’ويل، مال و كادينده اورتاكلق كيبي تلاكيلر كورولمكتدير. ‏گونوموزدكي إیسمايليلر’دن اگه هان’ه باگلي اولان نيزاريلر بيلهاسه إیمامين شاهسي، واسيفلاري و إیمامت ماكامي كونوسونده اشيري دوشونلره يونلميشلردير. بير باشكه إیسمايلي فيركاسي اولان موستا‘لي بوهرالار ده نيزاريلر كادار اولماسه بيله وزليكله ت’ويل كونوسونده اشيري دوشونلره ساهيپتيرلر (بك. بوهرا). فاتيمي هاليفلريندن هاكيم-بيمريلاه’ين إیلاهليگيني إیلري سورمك سورتييله إیسمايلييي’دن كوپان، إیسلام شرياتينين نشديلديگيني إیلري سورن و تناسوهی پرنسيپ اولاراك كابول ايدن دورزيلر إیسه كāلي بير إیسمايلي فيركه اولمانين ده وتسينده إیسلام’له إیلكيسيني كسميش بير توپلوم دوروموندادير.

يماميييه (يسنااشرييي). يماميييه اورتاك ادييله انيلان فيركالار اراسينده تاریخته و ‏گونوموزده اشيري تلاكيلر بنيمساين كروپلار موجوتور. بونلارين باشته كلنلريندن بيري، موكīره ب. سايد ايل-يجلي’يه (ل-بلي) منسوپ اولان موكīرييي’دير. هاليد ايل-كاسري’نين ياهوت بجيله كابيلسينين âزاتليسي و محمد ايل-باكير’ين چاگداشي اولان إیران اسيلي موكīر، ايبû بكير إیله ومر’دن تبري دوشونسيني إیلك دفه اورتايه كويموش، اونلاري اچيكتان لانتلميشتير. ايني زمانده كور’âن-ي كريم âيتلريني جنوستيك تارزده إیلك ت’ويل ايدنلردن اولان موكīر، علی’نين ولولري ديريلتيگيني، كور بير آطەمين كوزلرينه ايليني سوردوگونده كوزلرينين اچيلديگيني، ديلسايدي âد و سمûد كيبي نسيلري توكنميش كاويملري ده هاياته دوندوربيلگيني إیلري سورموشتور. كايبين بيلينمسي، تشبيه، تجسيم، نوبوووت و إیلاهلق إیدياسي كيبي اشيريليكلار إیسلام مزهپلري تاریخييله إیلكيلي ايسرلرده موكīر’يه اتفديلن هوسوسلارداندر (ش‘اري، س. ٦-٩; ايبû هاتيم اير-رازي، س. ٣٠٢; كāدي اين-نو‘مان، س. ٤٩).

بير باشكه كāلي فيركه موكīر’دن ايتكيلنن ايبû مانسûر ايل-يجلي’نين منسوپلارينين تشكيل ايتيگي مانسûرييي’در (بك. ايبû مانسûر ايل-يجلي). جا‘فر ايس-ساديك’ين چاگداشلاريندان ايبو’ل-هاتاب ايل-سدي’يه منسوپ اولان هاتابيييه ده كāلي فيركالاردان بيريدير. إیبنو’ن-نوساير اين-نميري’يه منسوپ اولان، نوسايريييه وايه نميريييه ادييله انيلان، هز. علی’يي إیلاه كابول ايدن فيركه إیسه ‏گونوموزه اوزانان كāلي فيركالارداندر (بك. نوسايريليك). إیبن ايبو’ل-ازافير’ه (يبن ايبو’ل-ازاكير) منسوپ اولان و إیلاهي روهون ونجه هز. âدم’، ارديندان سيراسييله ديگر پايكامبرلر، داهه سونره هز. پايكامبر’دن علی’يه و ديگر إیماملاره اون إیكينجی إیمامدان ده كندي ليدرلرينه كچتيگيني إیديه ايدن ازافيره ده إیمامييي’نين كāلي كروپلاريندان بيريدر (بك. موشبيه).

البايييه (ولياييي)، گنل اولاراك هز. علی’نين إیلاهليگيني و رسûل-ي ايكرم’دن اوستونلوگونی إیلري سورن بير فيركادير. إینسانلاري علی نامينه هاك’ه داوت ايدكن كندي ادينه چاگريده بولوندوگونی إیديه ايتيكلري هز. پايكامبر’ي ايلشتيرملريندن دولايي زميييه وايه زميميييه اديني الان الباييي’نين تالي فيركالاريني تشكيل ايدن، إیلاهلق كونوسونده علی’يه ونليك تانييان اينييي، هز. پايكامبر’ه ونليك تانييان ميمييي، سلمان-ي فاريسي’يه ونليك ورن سينييي، “كيسا” آلتونه الينان بش كيشينين ياني رسûل-ي ايكرم، هز. علی، فاتيمه هاسان و هوسايين’ين إیلاه ‏اولدیكلاريني كابول ايدن موهاميس، ادي بيلينماين ايبدي بير وارليگين دونيانين ياراتيلماسي إیچين بی بشلي كروبی كورولنديرديگيني إیديه ايدن موفوويده الل’ين سوز كونوسی بش كيشييه هولûل ايتيگيني إیلري سورن شوراي‘î ادلي كيشينين منسوپلارينين تشكيل ايتيگي شوراي‘ييي، علی إیله هز. پايكامبر’ين بيربيرلرينه چوك بنزديكلري إیچين برايل’ين يانيلاراك واهيي هز. پايكامبر’ه كتيرديگيني إیديه ايدن كورابييي، علی’يه بياتي تركتيكلريندن دولايي بوتون ساهابايي تكفير ايدن كاميلييي، جا‘فر-ي تاييار’ه منسوپ ‏اولدیكلاريني إیديه ايدن و تناسوهه إینانان تايياره (تاييارييي)، الل’ين إینساني اهمد إیسمينين شكلينه اويكون ياراتيگيني و كنديسينين “كāيم” ‏اولدیگونی إیلري سورن اهمد ب. كاييال’ه منسوپ كاييالييي، علی’نين بولوتان كولكلر إیچينده كلگيني إیديه ايديپ اونه إیلاهلق إیزافه ايدن كاماميييه و هز. علی’نين ايفدالييتيني إیلري سورە رك اونونله ساواشانلاري كافير كابول ايدن محمد ب. يمان ايل-كûفي’يه منسوپ يمانيييه كāلي شيي فيركالارينداندير. ايريجه جیسماني كييامتي و مي‘راجين بدنن ووكی بولدوگونی إینكار ايتيگي كركچسييله إیران’داكي شيي موجتهيدلر تارافيندان شîه توپلوموندان اوزاكلاشتيريلان و اوسûليييه ايكولونه موهاليف اولان شايه اهمد ايل-اهساî منسوپلارينين اولوشتوردوگی اهسايييه (شايهييي)، بابيليك و موستاكيل بير دين هووييتييله اورتايه چيكمادان ونجه باهاîليك ده بيرر إیسنااشري كāلي فيركاسي اولاراك كابول ايديلبيلير.

الل’ين اوچ بويوتلی بير وارلق ‏اولدیگونی سويلاين هيشâم ب. هاكم و هيشâم ب. ساليم ايل-واليكī’نين منسوپلاري إیله ديگر موسيمه كروپلاري ده كāلييي’دن ساييلماكتادير. الل’ين املر’دن بير پايكامبر كوندرگيني، اونه كوكتن بير كيتاپ إینديرگيني و بويلجه رسûل-ي ايكرم’ين شرياتينين إیلكه ايديلگيني إیلري سورن يزيد ب. ايبû اونايس’يه (نيس) منسوپ اولان يزيدييي، يûسوف سûرسيني بير اشك هيكايسي ‏اولدیگی كركچسييله كور’ان’دان سايمايان اجاريد، كيز تورونلارله ايركك و كيز كاردشلرين كيز تورونلارينين هارامليگي كور’âن-ي كريم’ده بليرتيلمديگي إیچين اونلارله ايولنمايي هلال سايان اجاريد’يه منسوپ مايمûنيييه هاريجيلر’ين كāلي فيركالارينداندير. بيري ايزلي، ديگري ياراتيلميش اولماك اوزره إیكي إیلاه بولوندوگونو، إیكينجیسينين مريم اوگلی îسا ‏اولدیگونی و اونون إینسانلاري âهيرته هسابه چكگيني إیديه ايدن و تناسوهی بنيمسديگي ناكلديلن هابيتيييه إیله (بك. اهمد ب. هابيت) بونه ياكين إیديالار إیلري سورن اسكريموكرم’دكي هيماريييه ده مو‘تزيله و كادريييه كāليييسي’ندن ساييلميشتير.

هولûل و إیتيهاد كيبي دوشونلر إیلري سورن بازي تاساوووف ايربابي و وزليكله هالاج-ي مانسûر’ه منسوپ اولان هالاجیيي، الل’ين كوزل يوزلی إینسانلاره هولûل ايتمسي سببييله اونلاره سجده ايتمنين كركلي ‏اولدیگونی سويلاين هولمانيييه كāلييي’دن ساييلديگي كيبي هارفلره كوتسييت اتفدن، هارفلرده كايبي مانالارين كيزلي ‏اولدیگونی بليرتن هورûفيليك و بونيسينده تناسوهه ير ورن تلاكيلر ده بی كروبه داهيل ايديلبيلير.

موهتليف كāلي فيركالارينين إیسلام دايرسينين إیچينده مي يوقسه ديشينده مي كالديگيني تسبيت ايدركن كنديلرينه نيسبت ايديلن كوروشلري كرچكتن بنيمساييپ بنيمسمديكلرينه و ايريجه اشيريلق درسينه ديكات ايتمك كركير. گنلليكله سوني و موتديل شيي âليملري اونلارين إیسلام’ه منسوبييت إیديه ايدن، فاكات موسلومان اولمايان كروپلار ‏اولدیگی نوكتاسينده بيرلشميشلردر (ايريجه بك. كولوو).

يتيكادي مزهپلر كونوسونده ايسر يازان موليفلر، كāلييي’يه ايت كوروشلري ده ديگرلرييله بيرليكته ايله اليپ إینلميشلردير. بی كونوده كايناكلارده ادي كچن ڭ ايسكي مونوكرافيلر، ايبû سهل اين-نوباهتي (يبنو’ن-نديم، س. ٢٢٥) وايه هاسان ب. ياهيا (هاسان ب. مûسا اولماليدير) اين-نوباهتي (يبنو’ل-وزي، س. ٩٧) و سا‘د ب. ابدولاه ايل-كومي’يه نيسبت ايديلن، انجاك ‏گونوموزه اولاشمايان كيتابو’ر-رد ʿال’ل-ġولات ادلي ايسرلردير. هاسان ب. مûسا اين-نوباهتي’نين فيراḳو’ش-شîʿه (‏اسلامبول ١٩٣١; نف ١٣٥٥/١٩٣٦) و سا‘د ب. ابدولاه ايل-كومي’نين ايل-ماḳāلات و’ل-فيراḳ ادلي ايسرلرينده كāلييي’نين دوشونلري كنيش بير شكيلده اورتايه كونولموشتور. هر اوچی ده شيي كلامجيلاريندان اولان بی موليفلردن سونره ايلدكي ڭ ايسكي سوني كايناك ايبو’ل-هاسان ايل-ش‘اري’نين ماḳāلاتو’ل-يسلاميييين’يدر (ويسبادن ١٩٦٠). ابدولكāهير ايل-باگدادي’نين ايل-فارḳ باين’ل-فيراḳ’ي (كاهيره ١٣٢٨/١٩١٠) و إیبن هازم’ين ايل-فاṣل’ي (ي-و، جیده ١٤٠٢/١٩٨٢، ٢. بس.) كāلييي’نين دوشونلريني ايله الان، كايناكلاريني اراشتيران و ردينه داير فيكيرلري إیهتيوه ايدن چاليشمالاردير. محمد ب. ماليك ايل-هامادي’نين كشفی ايسراري’ل-باṭينيييه (كاهيره ١٩٣٩) و محمد ب. هاسان ايد-دايلمي’نين بايانی مẕهبي’ل-باṭينيييه (‏اسلامبول ١٩٣٨) ادلي ايسرلري، باتيني كāليلرين دوشونلريني رددن مونوكرافيلردير. شهريستاني’نين ايل-ميلل و’ن-نيḥال’ي إیله (كاهيره ١٣٩٥/١٩٧٥) إیبنو’ل-وزي’يه ايت تلبيسی إیبليس’ين (كاهيره ١٣٦٨) كونويله إیلكيلي بولوملري ونملي بيلكيلر إیهتيوه ايتمكتدير. چاگداش موليفلردن علی سامي اين-نششâر’ين نشʾتو’ل-فيكري’ل-فلسفي في’ل-يسلام’ينين (كاهيره ١٩٧٧) إیي. جیلدي، يûسوف درويش كاوانيم’نين ġولاتو’ش-شîʿاتي’ل-باṭينيييه في بيلادي’ش-شâم (امان ١٤٠١/١٩٨١)، فذي محمد ايز-زوگبي’نين ġولاتو’ش-شîʿه (تانته ١٤٠٩/١٩٨٨)، ابدوراهمان ب. موالا ايل-لووايهيك’ين ايل-ġولوو في’د-دين، راينر فريتاك’ين سيلنواندرونك إین در إیسلاميستشن هäرسيه (برلين ١٩٨٥) و ماتي موسا’نين ايكسترميست شييتس: ذه فولات سجتس (سيراجوسه ١٩٨٨) ادلي ايسرلري بی كونويه داير ونملي چاليشمالاردير.

یورم یاپ

الكترونیك پوستە یایینلانماز كركلی یرلر *

اره
قاتكورلر