طیش خبرلر سرویسی
شانگحاى أیشبیرلگی أورگوتی (شیو) ٢٥انجی قورولوش ییل دونومینی، اولوسلر آراس سیستمڭ بلکه دە أورگوتڭ قورولدوغی ٢٠٠١ ییلندن بو یانه گچیردیگی اڭ سرت دونوشوملردن برینڭ اورتەسندە قوتلییور.
روسیە-اوقراینه صاواشی، اورته طوغودەكی چاتیشمەلر، تجارت صاواشلری و قوروماجی پولیتیقەلرڭ یوکسەلیشی أولکەلری یڭی اورتاقلق آراییشلارینه ایتهركن شیونڭ تمثیل ایتدیگی جغرافی و اکونومیك آغیرلق دە گیدرەك داها فضله دقّت چکییور. بوگون أورگودە أویه أولکەلر دنیا نفوسنڭ نرەدەیسە یاریسنی، کرهسال گایریسافی یورت ایچی حاصلەنڭ یاقلاشیق درتده برینی تمثیل ایدییور. شیو جغرافیەسی عین زماندە آوراسیه قره کتلەسنڭ یوزدە ٦٠دن فضلەسنی قاپساییور.
شیونڭ ٣١ آغستوس-١ ایلول تاریخلرندە قیرغیزستانڭ باش کندی بیشکكدە دوزنلنەجك ذروەنڭ آنا صوروسی أورگوتڭ نه قدر بویودوغندن چوق، صاحب اولدیغی آغیرلغی نه أولچودە اورتاق حرکت قپاسیتەسینه دونوشتورەبیلەجگی اولاجق.
أورگوتڭ ١٠ أویەسنڭ طیش ایشلری باقانلری ٢٤ تموزدە قیرغیزستانڭ چولپون-آتا کندندە بر آرایە گلدی. طوپلانتیدە ١ ایلولدە لیدرلرڭ أوڭنە گلەجك بلگەلر اله آلینیرقن شیونڭ ٢٥انجی ییلی ایچون حاضرلانلاناجق بیشکك بیلدیریسی طاسلاغی دە قبول ایدیلدی. طیش ایشلری باقانلرنڭ اورتاق آچیقلامەسندە أورگوتڭ “یڭی بر کلیشمه آشامەسینه” گیردیگی بلیرتیركن موجود اولوسلر آراس قوشوللرە اویوم صاغلامق آماجیلە چالیشمه مقانیزمەلرنڭ قاپساملی بیچیمدە مودرنیزه ایدیلمسی گرکدیگی وورغولاندی.
شانگحاى بشلیسیندن ١٠ أویەلی أورگودە
شیونڭ بوگونکی یاپیسنی آڭلامق ایچون ١٩٩٠لرڭ اورته آسیەسینه دونمك گرکییور. صوویتلر برلگینڭ طاغیلمسی چینڭ باتیسینده یڭی دولتلرڭ اورتایه چیقمەسینه نەدن اولورکن پکین ایلە اسکی صوویت جمهوریتلری آراسندە صینیر گوگنلگی و عسکری گوگن آرطیریجی أوڭلملر أوڭجەلکلی مسئله حالنه گلدی.
چین، روسیە، قزاقستان، قیرغیزستان و تاجیکستانڭ اولوشدیردیغی “شانگحاى بشلیسی” بو یمین صوڭوجندە اورتایه چیقتی. أوزبکستانڭ دە قاتیلمسییله آلتی أولکه ٢٠٠١ ییلندە شانگحاى أیشبیرلگی أورگودینی قوردی. ایلك ییللرندە صینیر گوگنلگی، آیریلقچیلق و ترورلە مجادله گبی قونولرە اوداقلانان شیونڭ قراقتری صوڭرەکی گڭیشلەمە طالغەلرییله دگیشمەیە باشلادی.
هندستان و پاکستان ٢٠١٧دە تام أویه اولدی. ایرانڭ ٢٠٢٣، بلاروصڭ ایسە ٢٠٢٤ ییلندە قاتیلمسییله أویه صاییسی ١٠ە یوکسلدی. افغانستان و مغولستان گوزلمجی ستاتوسینده بولونورقن تورکیه، سعودی عربستان، برلشیك عرب أمرلکلری و مصرڭ دە آرالرندە بولوندیغی ١٥ أولکه أورگوتڭ دییالوغ اورتاقلری آراسندە یر آلییور. آماصه اطرافندە آرتیق دنیانڭ اڭ بویوك ایکنجی اقونومیسی چین، نوکلەئر گوچ روسیە، دنیانڭ اڭ قالابالق أولکەلرندن هندستان و پاکستان ایلە اورته طوغونڭ أونملی انرژی أورتیجیلرندن ایران بولونویور.
گوگنلك حالا مرکزده
شیونڭ گوندمی صوڭ ٢٥ ییلدە گەنیشلەسە دە گوگنلك أورگوتڭ تمل ستونلرندن بری اولمەیی سوردیرویور. طاشقنت مرکزلی بولگهسال ترورلە مجادله یاپیسی (رطس)، أویه أولکەلرڭ استخبارات پایلاشیمی، اورتاق اگیتیم و قورومسال قپاسیته گلیشدیرمه چالیشمەلرینی قوئوردینه ایدییور.
أورگوت بو چرچوەدە چینڭ “أوچ کوتو گوچ” اولارق طانیملادیغی تروریزم، آیریلقچیلق و آشیریجیلیقله مجادلەیی اورتاق گوگنلك آڭلاییشنڭ مرکزینە یرلشتیردی. ٢٠٢٥ تیانژین ذروەسینده گوگنلك تهدیدلرییله مجادله ایچون یڭی مقانیزمەلرڭ دورەیە آلینمسی و اویوشدیروجییله مجادله آلانندەکی قورومسال قپاسیتەنڭ آرتیریلمسی گوندمە گتیریلدی. شیونڭ ٢٥ ییللق دونوشومنڭ اصل دقّت چکیجی طرفی ایسە گوگنلك گوندمنڭ یاننە گیدرەك داها گوچلی بر اکونومیك ستون اکلەمەیە چالیشمسی.
یڭی هدف: اکونومیك آغیرلغی قورومصاللاشطیرماك
شیونڭ ایلك دونمنده گوگنلك مسئلەلری بلیرلەییجییکن بوگون اولاشدیرمه قوریدورلرندن انرژییە، أ-تجارتدن یاپای ذکایە قدر چوق داها گڭیش بر أیشبیرلگی گوندمی بولونویور. بو دونوشومده چینڭ آغیرلغی بلیرلەییجی.
پکین یونتیمی قالقینمه و گوگنلگڭ بربرندن آیری دوشونولمەیەجگنڭ آلتینی چیزییور. یوقسوللق، ایشسزلك و اکونومیك گری قاللقڭ اوزون وعدەدە استقرارسزلغی بەسلەدیگی گوروشندن حرکت ایدن چین، آلت یاپی یاتیریملری، تجارت، لوژیستیك و باغلانتیصاللقڭ شیو گوندمنده داها فضله یر آلمسنی دستکلییور. قوشاق و یول گیریشیمی دە بو نقطەدە شیو جغرافیەسییله کسیشییور.
چیندن اورته آسیەیە، اورادن روسیە، ایران، گونی آسیه و آوروپەیە اوزانان قره گذرگاەلرنڭ أونملی بولومی أورگودە أویه أولکەلردن گچییور. ٢٠١٤ ییلندە امضالانان اولوسلر آراس قره یولی طاشیماجیلیغینین قولایلاشطیریلمسی آڭلاشمسی دە صینیر أوتەسی طاشیماجیلیغین گلیشدیریلمسی یوڭندەکی گیریشیملرڭ أورنكلرندن بری اولدی.
رقملر چینڭ شیو ایچریسیدەكی اکونومیك آغیرلغینی دە اورتایه قویویور. پکینڭ ویریلرینە گورە چینڭ دیگر شیو أویەلریدەكی یاتیریم صتوغی ٨٤ میلیار طولاری اعشاركن بو أولکەلرلە ییللق تجارت حجم ٥٠٠ میلیار طولارڭ أوزرینه چیقتی. چین آیریجە احتیاج دویان شیو أولکەلرندە ١٠٠ “کوچك اما گوزل” قالقینمه پروژەسی حیاتە گچیرمه، ٢ میلیار یوان هبه صاغلامه و شیو بانقالاراراصی قونسورسییومی أویەلرینە أوچ ییل ایچندە ١٠ میلیار یوان علاوه قرەدی آچمه سوزى ویردی.
اکونومیك ایش برلگنڭ أوڭندەکی یڭی اشیك ایسە شیو قالقینمه بانقەسی. مایس آیندە بیشکكدە گرچکلشدیریلن أوچنجی استشاره طوپلانتیسنڭ آردندن حزیران صوڭندە سهنزهندە دردنجی طور گوروشمەلر یاپیلدی. شیونڭ ویردیگی بیلگی یە گورە ٢٨ أولکەدن تمثیلجیلرڭ قاتیلدیغی سهنزهن طوپلانتیسندە بانقەنڭ تمل عنصرلری و بوندن صوڭرەکی چالیشمه پلانی اله آلیندی.
٢٩ مایسدە بیشکكدە طوپلانان شیو مالیه باقانلری و مرکز بانقەسی باشقانلری دە اولوسال پاره بریملرنڭ قارشیلقلی تجارتده قوللانیمنڭ آرتیریلمسی و یڭی فینانسال أیشبیرلگی مقانیزمەلرنڭ گلیشدیریلمسنی طارتیشدی. قالقینمه بانقەسینڭ قورولمسی حالنده شیو، گوگنلك و سیاسی دییالوغ پلاتفورمی اولمەنڭ أوتەسندە کندی فینانسال آراجلرنە صاحب اکونومیك بر یاپییە طوغری أونملی بر آدیم آتمش اولاجق.
شانگحاى أیشبیرلگی أورگوتی (شیو) ٢٥انجی قورولوش ییل دونومینی، اولوسلر آراس سیستمڭ بلکه دە أورگوتڭ قورولدوغی ٢٠٠١ ییلندن بو یانه گچیردیگی اڭ سرت دونوشوملردن برینڭ اورتەسندە قوتلییور.
روسیە-اوقراینه صاواشی، اورته طوغودەكی چاتیشمەلر، تجارت صاواشلری و قوروماجی پولیتیقەلرڭ یوکسەلیشی أولکەلری یڭی اورتاقلق آراییشلارینه ایتهركن شیونڭ تمثیل ایتدیگی جغرافی و اکونومیك آغیرلق دە گیدرەك داها فضله دقّت چکییور. بوگون أورگودە أویه أولکەلر دنیا نفوسنڭ نرەدەیسە یاریسنی، کرهسال گایریسافی یورت ایچی حاصلەنڭ یاقلاشیق درتده برینی تمثیل ایدییور. شیو جغرافیەسی عین زماندە آوراسیه قره کتلەسنڭ یوزدە ٦٠دن فضلەسنی قاپساییور.
شیونڭ ٣١ آغستوس-١ ایلول تاریخلرندە قیرغیزستانڭ باش کندی بیشکكدە دوزنلنەجك ذروەنڭ آنا صوروسی أورگوتڭ نه قدر بویودوغندن چوق، صاحب اولدیغی آغیرلغی نه أولچودە اورتاق حرکت قپاسیتەسینه دونوشتورەبیلەجگی اولاجق.
أورگوتڭ ١٠ أویەسنڭ طیش ایشلری باقانلری ٢٤ تموزدە قیرغیزستانڭ چولپون-آتا کندندە بر آرایە گلدی. طوپلانتیدە ١ ایلولدە لیدرلرڭ أوڭنە گلەجك بلگەلر اله آلینیرقن شیونڭ ٢٥انجی ییلی ایچون حاضرلانلاناجق بیشکك بیلدیریسی طاسلاغی دە قبول ایدیلدی. طیش ایشلری باقانلرنڭ اورتاق آچیقلامەسندە أورگوتڭ “یڭی بر کلیشمه آشامەسینه” گیردیگی بلیرتیركن موجود اولوسلر آراس قوشوللرە اویوم صاغلامق آماجیلە چالیشمه مقانیزمەلرنڭ قاپساملی بیچیمدە مودرنیزه ایدیلمسی گرکدیگی وورغولاندی.
شانگحاى بشلیسیندن ١٠ أویەلی أورگودە
شیونڭ بوگونکی یاپیسنی آڭلامق ایچون ١٩٩٠لرڭ اورته آسیەسینه دونمك گرکییور. صوویتلر برلگینڭ طاغیلمسی چینڭ باتیسینده یڭی دولتلرڭ اورتایه چیقمەسینه نەدن اولورکن پکین ایلە اسکی صوویت جمهوریتلری آراسندە صینیر گوگنلگی و عسکری گوگن آرطیریجی أوڭلملر أوڭجەلکلی مسئله حالنه گلدی.
چین، روسیە، قزاقستان، قیرغیزستان و تاجیکستانڭ اولوشدیردیغی “شانگحاى بشلیسی” بو یمین صوڭوجندە اورتایه چیقتی. أوزبکستانڭ دە قاتیلمسییله آلتی أولکه ٢٠٠١ ییلندە شانگحاى أیشبیرلگی أورگودینی قوردی. ایلك ییللرندە صینیر گوگنلگی، آیریلقچیلق و ترورلە مجادله گبی قونولرە اوداقلانان شیونڭ قراقتری صوڭرەکی گڭیشلەمە طالغەلرییله دگیشمەیە باشلادی.
هندستان و پاکستان ٢٠١٧دە تام أویه اولدی. ایرانڭ ٢٠٢٣، بلاروصڭ ایسە ٢٠٢٤ ییلندە قاتیلمسییله أویه صاییسی ١٠ە یوکسلدی. افغانستان و مغولستان گوزلمجی ستاتوسینده بولونورقن تورکیه، سعودی عربستان، برلشیك عرب أمرلکلری و مصرڭ دە آرالرندە بولوندیغی ١٥ أولکه أورگوتڭ دییالوغ اورتاقلری آراسندە یر آلییور. آماصه اطرافندە آرتیق دنیانڭ اڭ بویوك ایکنجی اقونومیسی چین، نوکلەئر گوچ روسیە، دنیانڭ اڭ قالابالق أولکەلرندن هندستان و پاکستان ایلە اورته طوغونڭ أونملی انرژی أورتیجیلرندن ایران بولونویور.
گوگنلك حالا مرکزده
شیونڭ گوندمی صوڭ ٢٥ ییلدە گەنیشلەسە دە گوگنلك أورگوتڭ تمل ستونلرندن بری اولمەیی سوردیرویور. طاشقنت مرکزلی بولگهسال ترورلە مجادله یاپیسی (رطس)، أویه أولکەلرڭ استخبارات پایلاشیمی، اورتاق اگیتیم و قورومسال قپاسیته گلیشدیرمه چالیشمەلرینی قوئوردینه ایدییور.
أورگوت بو چرچوەدە چینڭ “أوچ کوتو گوچ” اولارق طانیملادیغی تروریزم، آیریلقچیلق و آشیریجیلیقله مجادلەیی اورتاق گوگنلك آڭلاییشنڭ مرکزینە یرلشتیردی. ٢٠٢٥ تیانژین ذروەسینده گوگنلك تهدیدلرییله مجادله ایچون یڭی مقانیزمەلرڭ دورەیە آلینمسی و اویوشدیروجییله مجادله آلانندەکی قورومسال قپاسیتەنڭ آرتیریلمسی گوندمە گتیریلدی. شیونڭ ٢٥ ییللق دونوشومنڭ اصل دقّت چکیجی طرفی ایسە گوگنلك گوندمنڭ یاننە گیدرەك داها گوچلی بر اکونومیك ستون اکلەمەیە چالیشمسی.
یڭی هدف: اکونومیك آغیرلغی قورومصاللاشطیرماك
شیونڭ ایلك دونمنده گوگنلك مسئلەلری بلیرلەییجییکن بوگون اولاشدیرمه قوریدورلرندن انرژییە، أ-تجارتدن یاپای ذکایە قدر چوق داها گڭیش بر أیشبیرلگی گوندمی بولونویور. بو دونوشومده چینڭ آغیرلغی بلیرلەییجی.
پکین یونتیمی قالقینمه و گوگنلگڭ بربرندن آیری دوشونولمەیەجگنڭ آلتینی چیزییور. یوقسوللق، ایشسزلك و اکونومیك گری قاللقڭ اوزون وعدەدە استقرارسزلغی بەسلەدیگی گوروشندن حرکت ایدن چین، آلت یاپی یاتیریملری، تجارت، لوژیستیك و باغلانتیصاللقڭ شیو گوندمنده داها فضله یر آلمسنی دستکلییور. قوشاق و یول گیریشیمی دە بو نقطەدە شیو جغرافیەسییله کسیشییور.
چیندن اورته آسیەیە، اورادن روسیە، ایران، گونی آسیه و آوروپەیە اوزانان قره گذرگاەلرنڭ أونملی بولومی أورگودە أویه أولکەلردن گچییور. ٢٠١٤ ییلندە امضالانان اولوسلر آراس قره یولی طاشیماجیلیغینین قولایلاشطیریلمسی آڭلاشمسی دە صینیر أوتەسی طاشیماجیلیغین گلیشدیریلمسی یوڭندەکی گیریشیملرڭ أورنكلرندن بری اولدی.
رقملر چینڭ شیو ایچریسیدەكی اکونومیك آغیرلغینی دە اورتایه قویویور. پکینڭ ویریلرینە گورە چینڭ دیگر شیو أویەلریدەكی یاتیریم صتوغی ٨٤ میلیار طولاری اعشاركن بو أولکەلرلە ییللق تجارت حجم ٥٠٠ میلیار طولارڭ أوزرینه چیقتی. چین آیریجە احتیاج دویان شیو أولکەلرندە ١٠٠ “کوچك اما گوزل” قالقینمه پروژەسی حیاتە گچیرمه، ٢ میلیار یوان هبه صاغلامه و شیو بانقالاراراصی قونسورسییومی أویەلرینە أوچ ییل ایچندە ١٠ میلیار یوان علاوه قرەدی آچمه سوزى ویردی.
اکونومیك ایش برلگنڭ أوڭندەکی یڭی اشیك ایسە شیو قالقینمه بانقەسی. مایس آیندە بیشکكدە گرچکلشدیریلن أوچنجی استشاره طوپلانتیسنڭ آردندن حزیران صوڭندە سهنزهندە دردنجی طور گوروشمەلر یاپیلدی. شیونڭ ویردیگی بیلگی یە گورە ٢٨ أولکەدن تمثیلجیلرڭ قاتیلدیغی سهنزهن طوپلانتیسندە بانقەنڭ تمل عنصرلری و بوندن صوڭرەکی چالیشمه پلانی اله آلیندی.
٢٩ مایسدە بیشکكدە طوپلانان شیو مالیه باقانلری و مرکز بانقەسی باشقانلری دە اولوسال پاره بریملرنڭ قارشیلقلی تجارتده قوللانیمنڭ آرتیریلمسی و یڭی فینانسال أیشبیرلگی مقانیزمەلرنڭ گلیشدیریلمسنی طارتیشدی. قالقینمه بانقەسینڭ قورولمسی حالنده شیو، گوگنلك و سیاسی دییالوغ پلاتفورمی اولمەنڭ أوتەسندە کندی فینانسال آراجلرنە صاحب اکونومیك بر یاپییە طوغری أونملی بر آدیم آتمش اولاجق.
Bir yanıt yazın