باقان فيدان، آل ژازههرا عربجه تلەویزیون قنالنده زهینهلابیدین توفيقە، گوندمە ایلیشكین دگرلندیرمەلردە بولوندی.
عبد/اسرائیل-ايران صاواشينڭ صوڭە ارمسی ایچون اللریندن گلني یاپدقلرینی بليرتن فيدان، “شو آندە صاواشڭ بيتمسی ایچون آچيغی المزندن گلني یاپییورز. آتش كس دونمي ایچریسیندهز اما بو آتش كس، صاواشڭ گری طوڭمەیەجگی مانصنە گلمەیور.” افادەسنی قوللاندی.
فيدان، آتش كسڭ داها قاليجي حاله گلمسی ایچون قاليجي بر آتش كسە و باریشە اولاشیلمسی ایچون پاكستان و بولگەدەكی دیگر أولكەلرڭ اللریندن گلني یاپدقلرینی بلیرتەرك توركیه ایلە قطار آراسندە معظم بر ایش برلگی اولدیغنی و ایكی أولكه ڭڭ مذاكرەلرڭ باشاريیه اولاشمسی ایچون اسلامابادا بویوك دستك ویردیگڭی سویلەدی.
مذاكرەلردە، ایكی طرف آراسندە برقاچ قريتيك قونونڭ اولدیغی دگرلندیرمسینی ياپان فيدان، شویله دوام ایتدی:
“اونلرڭ ان شاء اللّٰه حل طورومندە بز، قاليجي بر آتش كسە اولاشاجغمزنی دوشونیورز. طبیعی زورلي بر سورچ، آرادە بویوك بر گوگنسزلك وار. شو آندە گریدە بیراقیلمش بر صاواش وار، هر آن تكرار باشلەیابیلیر و اڭ أونملیسی، آمەریقە و ايرانڭ نه دوشوندوغندن باغيمسز حركت ایدن و كندی گوندمی اولان بر اسرائیل وار. بولگه أولكەلری، دنیا قامو اویی، هركس بر باریشڭ اولمسیندن، بوغازڭ آچیلمسیندن، بولگەدە استقرارە و گوگنلگە گری دونولمهسیندهن یانه ايكن اسرائیلڭ بیلییورسینز داها باشقە پلانلری وار.”
فيدان، بعض بولگه ايچي و بولگه طيشي آقتورلرڭ، بعض فاناتيك اسرائیللیلرڭ، بعض فاناتيك باتيلیلرڭ، بولگەیله ایلگیلی ديني ویا فاناتيك دوشونجەلردن حركتله اورتایه كويدقلری پوليتيقەلر اولدیغی دگرلندیرمسینی ياپان فيدان، “بولگەدەكی مسلمان أولكەلرڭ بر آرایە گلەرك كندی قدرلرینه صاحب چيقمەلری گركییور. بزم بولگهمز، بر لابوراتووار دگل، باشقەلرینڭ فانطهزیلهرینی گليشتیرەجگی بر آلان دگل، باشقەلرینڭ كندی مسيحلرینی بولاجغی بر یر دگل. بوراسی، بولگه انسانلرینڭ یاشادیغی، مسلمانلرە عائد اولان طوپراقلر. بو طوپراقلرده كندی باریشمزنه، كندی استقرارمزنه، كندی گوگنلگمزنه، كندی رفاهمزنه، کهندیمیزین صاحب چیقمسی گركییور.” دییه قونوشدی.
بولگه أولكەلری آراسندە طايانيشمه
صاواشدن دە درس چیقاردارق بولگه أولكەلری آراسندەكی طايانيشمەیی آرتيرمایه چالیشان بر چابا ايچريسنده اولندوغینه اشارت ایدن فيدان، بولگەدەكی هركسڭ، بولگه أولكەلرینڭ كندی صورونلرینه كندی صاحب چيقمهدن ههگهموندان بر شیئ بكلەمەنڭ بر آڭلامی اولمادیغنی بيلدیگنی سویلەدی.
فيدان، بونڭ بولگەدە برچوق دفعه دڭهنهن بر سناريو اولدیغنی بلیرتەرك “بونڭ بولگه أولكەلرینە فائدهسی يوق، ايرانە فائدهسی يوق. ايرانڭ بللي پوليتيقەلرینی گوزدن گچيرمسی گركییور. بولگه أولكەلرینڭ كندیلری آراسندە گوگن ارطیریجی تدبيرلرە باشوورماصی گركییور.” دیدی.
برلك ايچريسنده حركت ایدیلمسی گركدیگینڭ آلتيني چیزن فيدان، بولگه أولكەلرندە بوني یاپاجق انسان قپاسیتەسی اولدیغنە و دولت اولغونلقینه صاحب اولندوغینه اشارت ایتدی.
فيدان، “بز بر آرایە گلرسەق صورونلرمزنی چوزرز، بوني یاپمامامز ایچون هیچ بر سبب يوق. بو یوڭدە یوروتولن چالیشمەلر وار شو آندە. ان شاء اللّٰه بونلر اولوملي بر نتيجەیە اولاشیر.” افادەسنی قوللاندی.
بولگەدە شو آنا قدر چوق بویوك گوگنسیزلقلر اولوشدوغینو آقتاران فيدان، “بولگەدە ياقين گچمش تاریخدن باشلەیاراق بویوك اولایلر اولدی. اشغاللر اولدی، ايچ صاواشلر اولدی. قارشيلقلي أولكەلر بربريلرلرییله صاواشه گیتدیلر، چاتیشمەلر اولدی.” دییه قونوشدی.
باقان فيدان، عبد/اسرائیلڭ ايرانە یوڭلیك صالدیریلری و طحرانڭ كورفز أولكەلرینە یوڭلیك مثللەمەلرینه دگینەرك شویله دوام ایتدی:
“حالا صاواشڭ تهدیدی التنده یاشایان بر بولگهز اما گوروشلرمز آرتيق اولغوندی. بعض قونولردە نهائي قناعدە اولاشماڭز ایچون بللي مقدار آجی تجربه یاشاماڭز گركییور. ههرهالده بولگهمز یتری مقدار آجی تجربه یاشادی و قناعتلرمز اولوشدی، فكرلرمز اولوشدی. آرتيق شونی گورویورز؛ ههگهموندان بزە بر فائده يوق.”
بولگه أولكەلرینڭ یا كندی قدرلرینه صاحب چيقاجقلرینی یا دە بو استقرارصیزلقی، گوگنسیزلقی یاشامایه دوام ایدەجكلرینی سویلەین فيدان، “اما بن ممنونيتله شونی گورويورم؛ بولگەدەكی أولكەلر آرتيق هپ برابر بو درس آلمش طورومدهلر.” دیدی.
خاقان فيدان، بولگه أولكەلرینڭ بر آرایە گلەرك بولگەنڭ صاواش، استقرارسزلق، ترور أورتن بر یر اولمسی ایچون دگل، بتون بولگه و دنیا باريشي ایچون استقرار، باریش، رفاه أورتن بر بولگه اولمسی ایچون اينانيلماز قايناقلرە صاحب اولدیغنی دیلە گتیردی.
بویوك بر اسلام مدنيدینڭ تمثيلجيلرینڭ بولگەدە اولدیغنی وورغولایان فيدان، “مبارك و عزيز بر خلق وار. جدي بر مدنيت بريكيممز وار. بونڭ مودرن زمانلردە، پروفهسیونهللیکله يوڭتالهن دولتلرده داها بویوك بر استقرار آلانندە دونوشمەمسی ایچون هیچ بر سبب يوق. بن بو قونودە باشاريلي اولاجغمزنه اینانییورم. دنیایە دە قاتقيمز چوق اولور بویلەجە. كندی استقرارمزنی، باریشمزنی بورادە صاغلادقدن صوڭرە دنیایە دە داها چوق قاتقيمز اولور.” افادەلرینی قوللاندی.
هرمز بوغازڭدەكی طوروم
فيدان، موجود طورومدە اڭ أونملی خصوصڭ، عبد ایلە ايران آراسندەكی گوروشمەلرڭ نتيجەیە اولاشمسی اولدیغنە دقت چكەرك ايرانڭ صالدیری یە اوغرهمسینڭ آردندن عبد صالدیریلرینە جوابا، هرمز بوغازینی بر “صاواش آراجي” اولارق قوللانمه قراري آلدیغنی خاطرلاتدی.
صاواشڭ سادەجه ایكی أولكه آراسندە اولمادیغنی و بولگەیی دە اتکیلهدیغینی قید ایدن فيدان، “حتي هرمز بوغازي قپاتیلدیغی ایچون دنیانڭ تمامي ايتكيلنیور. انرژي گوگنلگنده و انرژي فيئاتلرینده بویوك پروبلم وار. بو پروبلم باشده غدا اولمق أوزرە، برچوق آلانده دە نغاتيف ایتكیسنی گوسترەبیلیور. طولاييسيله بونڭ بتون دنیانڭ مصلحت و فائدهسی ایچون بر آن أوڭجه صوڭ بولمسی گركییور.” دییه قونوشدی.
طیش ایشلری باقانی فيدان، بوغازڭ آچیلمسی ایچون ديپلوماسي و دييالوغڭ اڭ أونملی یول اولدیغنی وورغولایارق بو نقطەدە يوروين مذاكرەلرڭ أونم تشكیل ایتدیگینڭ آلتيني چیزدی.
توركیهنڭ ايران و عبد ایلە گوروشدوغینو آقتاران فيدان، “گوردوغمز شو؛ هر ایكی طرفڭ دە بوغازڭ آچیلمسیندن و صاواش أوڭجەسی طورومە دونولمهسیندهن یانه بر پوزيسيونلری وار اما ایشته بوني دیگر عنصرلرله برابر، آڭلاشمەدەكی دیگر عنصرلرله برابر ناصل بر كاغدە دونوشەجكلر، أوڭجەلكلندیرەجكلر، زمانلەیاجقلر، شو آندە اونڭ أوزرندە چاليشیلیور.” افادەسنی قوللاندی.
هرمز بوغازڭدەكی طوروم
فيدان، هرمز بوغازڭدەكی قريزله ایلگیلی توركیهنڭ صاواشڭ طورمسی و بوغازڭ آچیلمسی تلقيننده بولوندیغنی اقطارارق، “باشده آفريقه اولمق أوزرە برچوق أولكەدە نغاتيف معنادە ایتكیسی وار. طبیعی توركیەدەكی بوغازلرڭ قوللانيم شكلییله هرمز بوغازي، تام اولارق أورتوشان أورنكلر دهغیللهر یعنی بر دفعه مسافەلر چوق فرقلی. بريسى ٤٠ ميلدن فضله بر یر، بريسى دە بعض یرلردە ٩٠٠ مترەیە اينان، بعض یرلردە ١،٢ كيلومتره اولان بويله چوق در بر گچيت اصلندە.” دیدی.
استانبول بوغازنده اولوسلر آراس صولرڭ اولمادیغنی، هرمز بوغازنده بولوندیغنی وورغولایان فيدان، “حالبوكه هرمز بوغازنده یعنی قطاع شاهانلقلرینی چيقاردقدن صوڭرە اورتایه اولوسلر آراس بر شیئ قالییور. یعنی اولوسلر آراس صولرڭ اولدیغی یرە دە تكنيك اولارق بلكه ‘بوغاز’ دەمەمك لازم اما یعنی جغرافي اولارق بر بوغاز گبی طوردوغی ایچون ‘بوغاز’ ديیورز. اصلندە اولوسلر آراس صولرڭ اولدیغی بر یر.” افادەسنی قوللاندی.
فيدان، ينه دە هرمز بوغازينڭ طيقانمش اولدیغنی و كميلرڭ گوگنلك انديشەلریندن أوتوري گچمەدكلرینی بلیرتدی.
ايران و عمان آراسندە یوروتولن استشارەلرڭ أونمنە دگینن فيدان، “اما دەدیگم گبی ايرانی بو یولە باشوورمایی زورلایان خصوص، صالدیری یە اوغرهمسی اولدی. او صالدیرینڭ طوراجغینه ایلیشكین بر آڭلاشمه حیاتە گچدكدن صوڭرە، آمەریقە ایلە باریش آڭلاشمسی، بن بونڭ تكرار نورمالە دونهجهغینه اینانییورم. چونكه بوغازڭ قپانمسی، ايرانڭ منفعدنە دە دگل. ايران دە بو قونودە چوق غائب ایتیور، بولگه أولكەلرییله برابر. بونڭ بر آن أوڭجه آچیلمسی و بولگەنڭ نورمالە دونمهسی گركییور.” دییه قونوشدی.
باقان فيدان، عبد ایلە قونویلە ایلگیلی گوروشمەلرینده ديپلوماسي يولنده دوام ایتمەلری قونوشارق، اوزلاشارق، نه قدر زور اولسە دە بر چوزوم بولمایه بو يولدن گیتمەلری، صاواشه گری طوڭمەمەلری قونوسندە مساژ ايلتدكلرینی اقطارارق ايرانە دە عین مساژلری ویردكلرینی، صاواشڭ كسینلكلە بر آلترناتيف اولمامسی گركدیگنی، صاواشڭ هركس ایچون ضررلي اولدیغنی بلیرتدی.
عبد، پاكستان ایلە قطار باش باقانی و طیش ایشلری باقانی محمد بیڭ ابدورراهمان آل ثاني دە دخيل اولمق أوزرە، بولگەدەكی دیگر أولكەلرلە سوركلي استشاره حالنده اولدقلرینڭ آلتيني چیزن فيدان، اڭ قيصه سورەدە بو طورومە بر چوزوم بولونمسی یوڭندەكی بكلنتيسنی دیلە گتیردی.
خاقان فيدان، گوروشمەلردە شویلهدكلرینه پرنسيپده هركسڭ “اوت” دەدیگنی، كیمسەنڭ “خیر” ديیەجگی شیلری شویلهمەدكلرینی وورغولایارق شویله دوام ایتدی:
“اما پروبلم، ذاتًا بو ‘اوت’ دەنیلهنلهری پراتيكده ناصل حیاتە گچيرمك؟ ذاتًا صورون بو. بو صورونده براز ياراتيجي ياقلاشيملرە احتياج وار. بزم دە زمان زمان طيقانان گوروشمەلردە، بو یوڭدە تلقينلرمز اولابیلیور. أونملی اولان ایكی طرفڭ نيتي. نيتده آتش كسە گیتمك وارسە أویله ویا بويله، بر چوزوم بولونابیلیر. بن شو آندە براز اونڭ صانجيسنڭ اولدیغنی دوشونویورم اما یعنی بورادە بز ایی بر صوڭوچ ایچون چالیشییورز اما آشيري بر اييمسر طابلو دە چيزر طورومدە اولمق ایستەمییورم. هر زمان ایچون آڭلاشمهده برطاقيم آقساقلقلر اولمه احتمالي وار. طولاييسيله اڭ كوتو سناريویه حاضرلقلي اولمامز گركییور. فقط تك یول مذاكره، مذاكره طیشندە دە یولون اولمامسی لازم.”
ايران طیش ایشلری باقانی عباس اراقچی ایلە سوركلي گوروشمه حالنده اولدیغنی، اولرله دە عبد طرفییله قونوشدقلرینڭ عینلرینی قونوشدقلرینی بيلدیرهن فيدان، صاواشڭ اولمامسی، بوغازڭ آچیلمسی و بولگه استقرارینڭ یڭیدن صاغلانمسی گركدیگنی وورغولادی.
فيدان، صاواش أوڭجەسی طورومدن داها فضله بولگەدە بر استقرار آلانینڭ اولوشمسی گركدیگینڭ آلتيني چيزارك شونلری سویلەدی:
“طبیعی ايرانڭ شو آندە ایچندە بولونديغي بعض زورلقلر وار. أوزللكله، صاواش شرطلریندن طولايي قرار آلمه مقانيزمەلرینڭ اشلهییشی براز داها گچ اولویور. آمەریقەلیلرڭ یاپدقلری تكليفلرە اولوشطوردقلری جوابلر، ایشتهنیلهن خيزده اولمایابیلیور. سيستمده گوگنلك سببیلە ایلگیلی آقتورلر راهاطلیقلا ايلتيشيم حالنده دهغیللهر. بر آرایە گلەرك يوز يوزه قونولری مذاكره ايتمه امكان بولمایابیلیورلر. طولاييسيله اورادن براز داها گچ جكابیلیور جوابلر. بو، براز زمان قونوسندە براز باصقي اولوشدیرویور آچيغی.”
ايران طرفندە مذاكرەیله و مذاكره يوليله صوڭوچلرڭ چوزولمسینه ایلیشكین بر ايستك گوردكلرینی بليرتن فيدان، مذاكرەلرڭ طوغهسی گرگی هر ایكی طرفڭ دە مهکسیمهلیست پوزيسيونلرله گلەبیلەجگینی آنجق بر نقطەدە اوزلاشیلمسی گركدیگنی افاده ایتدی.
طیش ایشلری باقانی فيدان، گركدیگی زمان اسنهمەلرڭ دە گوستریلەبیلدیگنی گوردیگنی دیلە گتیرەرك آرتيق قريتيك بر نقطەیە گلندیگینڭ آلتيني چیزدی.
ایكی طرفڭ دە توركیهیی بيلگيلندیردیگنی، باشندن بو یانه بوڭا هر تورلی دستگی ویرمەیە چاليشدقلرینی بليرتن فيدان، “برنجي الدن بيلن بری اولارق سویلەیورم اما بعض قونولر وار كە، هر ایكی طرف ایچون دە زور. اونلری دە ان شاء اللّٰه آشارلر دییه دوشونویورم.” دیدی.
فيدان، جمهورباشقانی رجب طیّب ارطوغانڭ ديپلوماسيیە و باريشچيل یوللرە ویردیگی معظم أونمە دقت چكەرك توركیهنڭ ديپلوماسي و مذاكره يوليله هرمز بوغازينڭ آچیلمسی طرفداری اولدیغنی وورغولادی. بورادە هر هانگی بر گوچ قوللانيمنە گرك اولمادیغنی دوشوندوغینو بليرتن باقان فيدان، شویله دوام ایتدی:
“یعنی بورادە أوزللكله مذاكرەیله بر صوڭوجە الاشیلابیلهجهککهن، گوچ قوللانيمینڭ يرنده اولمادیغنی دوشونیورز. بو نقطەدە بز گرك آوروپه پلاتفورمنده، گرك بولگەسل پلاتفورملرده اولوشطورولان اينيسيياتيفلرده طبیعی كە گیدییورز، ماصه اطرافندە اوتوریورز، گوروشلرمزنی سویلەیورز. چونكه بو بزی دە ايلگيلندیرهن بر طوروم. ماصه اطرافندە فرقلی گوروشلر طارتيشیلیور. طبیعی بعضًا ‘گوچ اولوشطورالم، زورلا آچالم’ ديیهنلهر وار. بعضيلري بونڭ بويله اولمامسی گركدیگنی، تماميله صاوونمه آماچلي اولمسی گركدیگنی دوشونانلهر وار اما بز ديیورز كە؛ بورادە ان شاء اللّٰه مذاكره يوليله بر یرە گیتیلیر. مذاكرەلردە، ايران و آمەریقە بر یرە اولاشدقدن صوڭرە، اگر اورادە مايين تهمیزلهمهک گبی برطاقيم علاوه دستكلرە احتياج اولورسە، اورادە أولكەمز، توركیه الڭدەكی قپاسيتەلری طبیعی كە قوللانمایه حاضر.”
بولگه أولكەلرینڭ گلەجگی
فيدان، “صاواشدن صوڭرە اساس اعتباريله دەدیگم گبی بز سادەجه بو صوڭ صاواشدن دگل، صوڭ ٣٠ ییلڭ بتون صاواشلریندن درس چيقارمش اولارق بر آرایە گلوب، قفامزنی ایكی المزنڭ آراسنە كويوب دوشونمەمز لازم. آچيغی بز، بو دوشونمه ايلمینی بولگەدەكی دوستلرمزله برابر یاپییورز. یعنی سعودي عربستان اولسین، قطار اولسین، كويت اولسین، برلشيك عرب أمرلكلري اولسین، اردن اولسین، مصر اولسین، پاكستان اولسین. بو أولكەلرلە قونوشیورز چوق اوزون زماندر.” دییه قونوشدی.
باتيده، آوروپهده بر استقرار آلانى اولدیغنی آنجق بو أولكەلرڭ ٢. دنیا صاواشنده ميليونلرجه انساني اولدیردكلرینی سویلەین فيدان، شو افادەلری قوللاندی:
“بزده دە عقل وار، حكمت وار، تكنولوژي وار، امكان وار. نەدن بر آرایە گلوب استقراری، گوگنلگی، رفاەی اولوشطورمایالم؟ بو ممكن. بونڭ برقاچ دانە شرط وار. بولگەدەكی أولكەلر، بر دكلاراسيونده بولوناجقلر. یعنی كیمسەنڭ بر باشقە أولكه ڭڭ صينيرنده گوزي يوق، صينير گوگنلگی. هر أولكه ڭڭ، باشقە بر أولكه ڭڭ اگەمنلقینده گوزي يوق، اولماملی. امنيدینی احلال ایدن بر چابا ايچريسنده اولماملی. بو أوجنە غارانتي ویردكدن صوڭرە اصلندە صورونلرڭ یوزدە ٨٠ی، یوزدە ٩٠ی چوزولمش اولویور.”
فيدان، بوندن صوڭرەسی ایچون بولگه أولكەلرینڭ بر آرایە گلوب، صورونلرینه صاحب چیقمسی، اورتاق عسكری، اكونومیك، سیاسی، تكنولوژيك و دیگر آلانلردە پلاتفورملر قورمسی گركدیگنە دقت چكەرك، بولگه استقرارینڭ و باریشینڭ، بولگەنڭ چوق أوتەسندە ايتكيلر اولوشطوراجغینی دوشوندوغینو سویلەدی.
باقان فيدان، بو طورومڭ، أوزللكله آوروپهیه، آسيهیه اينانيلماز درجهده اولوملي ايتكي أورتەجگینی وورغولادی.
اسرائیلڭ یاییلماجی پوليتيقەلردن واز گچمسی گركدیگینڭ آلتيني چیزن فيدان، “(اسرائیلڭ) فلسطين دولدییله بر صوروننڭ اولمامسی لازم. ١٩٦٧ صينيرلري ايچريسنده كندیسنە طانینان صينيرلري طانيمسی لازم.” دیدی.
فيدان، اسرائیلڭ دكلاره ایتدیگی بر صينيري اولمادیغنە و بتون أولكەلرە صالديري ايچريسنده بولوندوغینه دقت چكەرك اسرائیلڭ بو پوليتيقەلردن واز گچدیگنی شویلهمسی گركدیگینڭ آلتيني چیزدی.
طیش ایشلری باقانی فيدان، “طبیعی ایدەآل بر یردە، فلسطين دولتنڭ قورولدوغی، بولگەدە اسرائیلڭ دە كندینی گوگنده خستدیگی، اسرائیلڭ دە گوگنلگینڭ صاغلاندیغی، بولگه أولكەلرینڭ دە گوگنلگینڭ و اگەمنلقینڭ تهديد ایدیلمەدیگی بر سناريو، بو ایدەآل سناريو.” دگرلندیرمەسندە بولوندی.
آتش كسڭ اعلانندن اعتبارا غزّەده باریش پلانی اويغولانمسینده چوق بویوك احلاللر یاشاندیغنی سویلەین خاقان فيدان، اسرائیلڭ يوزلرجه فلسطينليیی كسكين نيسانجیلرله ویا يوقاريدن هدف آلارق اولدیرمسی، گركلي انساني یاردیم مالزمەلرینڭ گیریشنە اذن ویرمەمسی، صينيرلي طوتمسی، فلسطين یوڭتیمنڭ غزّەیە گیریشنە اذن ویرمەمسی گبی چوق فضله احلال بولوندیغنی آقتاردی.
فيدان، سوزلرینی شویله سوردیردی:
“شيمدى طبیعی بو احلاللر، باریش آڭلاشمەسنڭ اصلندە گیتمسی گركدیگی گبی گیتمەدیگنی گوسترییور اما دیگر طرفدن طبیعی باریش آڭلاشمەسنە بز نەدن باشده راضي اولدق؟ دوام ایدن بر صوی قیریم واردی. اسرائیلڭ، بتون فلسطینلیلری عائله عائله، آپارتمان آپارتمان، سمت سمت، محله محله يوق ایدرك گیتدیگی بر يردن بخستیورز.
انسانلغڭ تمامینڭ صنفده قالدیغی، امتحاني گچمەدیگی بر طورومدن بخستیورز. بو قراڭلق يردن چيقمهنڭ يولي یعنی كوتو دە اشلهسه بر آتش كسە و بر باریش سورجنە گیتمهکتی. بو، اصلندە ديپلوماتيك اولارق اورتایه قونان معظم بر چابایدی. یوقسە یعنی آمەریقە و آوروپهدن گلن تپكيلر، اسرائیلڭ صوی قیریمینی طوردورمایه يتمەیوردی. اورتایه كويدوغمز بولگه أولكەلرییله برابر ديپلوماتيك چابا نتیجەسندە بو آتش كسە اولاشدك.”
ينه دە بورادە اقصایان چوق يوڭ اولدیغنی و بوني دە دوزلتمك ایچون اورتاقلرله برابر چاليشدقلرینی وورغولایان فيدان، شونلری قید ایتدی:
“اسلام ایش برلگی تشكيلات، عرب لیگینڭ اورتایه چيقاردیغی بر تماس غروبي وار. بو تماس غروبي، فلسطين مسئلهسیدەكی ديپلوماسيیی سوردیرن غروپ. توركیه، ٤ عرب أولكەسی، اندونزيه، نيژريهنڭ ايچريسنده بولونديغي بر غروپ. قطار دە بورادە. شيمدى بزم چابالرمزنده تكرار فلسطين مسئلەسنی مركزە آلمق وارقهن بردنبره اورتایه چیقان بو و بتون دنیایی اتکیلهیهن بو صاواش، آچيغی فلسطين مسئلهسینده، غزّە مسئلهسینده دوام ایدن باریش سورجندن دقّتلرڭ قايمسینه سبب اولدی.”
فيدان، بتون باصين بيانلرینده، ايران و كورفزدەكی طورومە دقت چكركن فلسطيندن دە غزّەدن دە دقّتلرڭ قايمامسی ایچون جدي اوياريلرده بولوندیغنی خاطرلاتارق “اما رآليتهده شو بزم فلسطين مسئلهسینده برابر چاليشدیغمز اورتاقلرمز دە شو آندە كندیلری براز صاواشدن طولايي باصقي آلتيندهلر.” دیدی.
أوته ياندن باقان فيدان، ملاقات أوڭجەسندە آل ژازههرا گنل مديري شیخ ناصر بیڭ فيصل آل-ثاني ایلە دە بر آرایە گلدی.
عبد/اسرائیل-ايران صاواشينڭ صوڭە ارمسی ایچون اللریندن گلني یاپدقلرینی بليرتن فيدان، “شو آندە صاواشڭ بيتمسی ایچون آچيغی المزندن گلني یاپییورز. آتش كس دونمي ایچریسیندهز اما بو آتش كس، صاواشڭ گری طوڭمەیەجگی مانصنە گلمەیور.” افادەسنی قوللاندی.
فيدان، آتش كسڭ داها قاليجي حاله گلمسی ایچون قاليجي بر آتش كسە و باریشە اولاشیلمسی ایچون پاكستان و بولگەدەكی دیگر أولكەلرڭ اللریندن گلني یاپدقلرینی بلیرتەرك توركیه ایلە قطار آراسندە معظم بر ایش برلگی اولدیغنی و ایكی أولكه ڭڭ مذاكرەلرڭ باشاريیه اولاشمسی ایچون اسلامابادا بویوك دستك ویردیگڭی سویلەدی.
مذاكرەلردە، ایكی طرف آراسندە برقاچ قريتيك قونونڭ اولدیغی دگرلندیرمسینی ياپان فيدان، شویله دوام ایتدی:
“اونلرڭ ان شاء اللّٰه حل طورومندە بز، قاليجي بر آتش كسە اولاشاجغمزنی دوشونیورز. طبیعی زورلي بر سورچ، آرادە بویوك بر گوگنسزلك وار. شو آندە گریدە بیراقیلمش بر صاواش وار، هر آن تكرار باشلەیابیلیر و اڭ أونملیسی، آمەریقە و ايرانڭ نه دوشوندوغندن باغيمسز حركت ایدن و كندی گوندمی اولان بر اسرائیل وار. بولگه أولكەلری، دنیا قامو اویی، هركس بر باریشڭ اولمسیندن، بوغازڭ آچیلمسیندن، بولگەدە استقرارە و گوگنلگە گری دونولمهسیندهن یانه ايكن اسرائیلڭ بیلییورسینز داها باشقە پلانلری وار.”
فيدان، بعض بولگه ايچي و بولگه طيشي آقتورلرڭ، بعض فاناتيك اسرائیللیلرڭ، بعض فاناتيك باتيلیلرڭ، بولگەیله ایلگیلی ديني ویا فاناتيك دوشونجەلردن حركتله اورتایه كويدقلری پوليتيقەلر اولدیغی دگرلندیرمسینی ياپان فيدان، “بولگەدەكی مسلمان أولكەلرڭ بر آرایە گلەرك كندی قدرلرینه صاحب چيقمەلری گركییور. بزم بولگهمز، بر لابوراتووار دگل، باشقەلرینڭ فانطهزیلهرینی گليشتیرەجگی بر آلان دگل، باشقەلرینڭ كندی مسيحلرینی بولاجغی بر یر دگل. بوراسی، بولگه انسانلرینڭ یاشادیغی، مسلمانلرە عائد اولان طوپراقلر. بو طوپراقلرده كندی باریشمزنه، كندی استقرارمزنه، كندی گوگنلگمزنه، كندی رفاهمزنه، کهندیمیزین صاحب چیقمسی گركییور.” دییه قونوشدی.
بولگه أولكەلری آراسندە طايانيشمه
صاواشدن دە درس چیقاردارق بولگه أولكەلری آراسندەكی طايانيشمەیی آرتيرمایه چالیشان بر چابا ايچريسنده اولندوغینه اشارت ایدن فيدان، بولگەدەكی هركسڭ، بولگه أولكەلرینڭ كندی صورونلرینه كندی صاحب چيقمهدن ههگهموندان بر شیئ بكلەمەنڭ بر آڭلامی اولمادیغنی بيلدیگنی سویلەدی.
فيدان، بونڭ بولگەدە برچوق دفعه دڭهنهن بر سناريو اولدیغنی بلیرتەرك “بونڭ بولگه أولكەلرینە فائدهسی يوق، ايرانە فائدهسی يوق. ايرانڭ بللي پوليتيقەلرینی گوزدن گچيرمسی گركییور. بولگه أولكەلرینڭ كندیلری آراسندە گوگن ارطیریجی تدبيرلرە باشوورماصی گركییور.” دیدی.
برلك ايچريسنده حركت ایدیلمسی گركدیگینڭ آلتيني چیزن فيدان، بولگه أولكەلرندە بوني یاپاجق انسان قپاسیتەسی اولدیغنە و دولت اولغونلقینه صاحب اولندوغینه اشارت ایتدی.
فيدان، “بز بر آرایە گلرسەق صورونلرمزنی چوزرز، بوني یاپمامامز ایچون هیچ بر سبب يوق. بو یوڭدە یوروتولن چالیشمەلر وار شو آندە. ان شاء اللّٰه بونلر اولوملي بر نتيجەیە اولاشیر.” افادەسنی قوللاندی.
بولگەدە شو آنا قدر چوق بویوك گوگنسیزلقلر اولوشدوغینو آقتاران فيدان، “بولگەدە ياقين گچمش تاریخدن باشلەیاراق بویوك اولایلر اولدی. اشغاللر اولدی، ايچ صاواشلر اولدی. قارشيلقلي أولكەلر بربريلرلرییله صاواشه گیتدیلر، چاتیشمەلر اولدی.” دییه قونوشدی.
باقان فيدان، عبد/اسرائیلڭ ايرانە یوڭلیك صالدیریلری و طحرانڭ كورفز أولكەلرینە یوڭلیك مثللەمەلرینه دگینەرك شویله دوام ایتدی:
“حالا صاواشڭ تهدیدی التنده یاشایان بر بولگهز اما گوروشلرمز آرتيق اولغوندی. بعض قونولردە نهائي قناعدە اولاشماڭز ایچون بللي مقدار آجی تجربه یاشاماڭز گركییور. ههرهالده بولگهمز یتری مقدار آجی تجربه یاشادی و قناعتلرمز اولوشدی، فكرلرمز اولوشدی. آرتيق شونی گورویورز؛ ههگهموندان بزە بر فائده يوق.”
بولگه أولكەلرینڭ یا كندی قدرلرینه صاحب چيقاجقلرینی یا دە بو استقرارصیزلقی، گوگنسیزلقی یاشامایه دوام ایدەجكلرینی سویلەین فيدان، “اما بن ممنونيتله شونی گورويورم؛ بولگەدەكی أولكەلر آرتيق هپ برابر بو درس آلمش طورومدهلر.” دیدی.
خاقان فيدان، بولگه أولكەلرینڭ بر آرایە گلەرك بولگەنڭ صاواش، استقرارسزلق، ترور أورتن بر یر اولمسی ایچون دگل، بتون بولگه و دنیا باريشي ایچون استقرار، باریش، رفاه أورتن بر بولگه اولمسی ایچون اينانيلماز قايناقلرە صاحب اولدیغنی دیلە گتیردی.
بویوك بر اسلام مدنيدینڭ تمثيلجيلرینڭ بولگەدە اولدیغنی وورغولایان فيدان، “مبارك و عزيز بر خلق وار. جدي بر مدنيت بريكيممز وار. بونڭ مودرن زمانلردە، پروفهسیونهللیکله يوڭتالهن دولتلرده داها بویوك بر استقرار آلانندە دونوشمەمسی ایچون هیچ بر سبب يوق. بن بو قونودە باشاريلي اولاجغمزنه اینانییورم. دنیایە دە قاتقيمز چوق اولور بویلەجە. كندی استقرارمزنی، باریشمزنی بورادە صاغلادقدن صوڭرە دنیایە دە داها چوق قاتقيمز اولور.” افادەلرینی قوللاندی.
هرمز بوغازڭدەكی طوروم
فيدان، موجود طورومدە اڭ أونملی خصوصڭ، عبد ایلە ايران آراسندەكی گوروشمەلرڭ نتيجەیە اولاشمسی اولدیغنە دقت چكەرك ايرانڭ صالدیری یە اوغرهمسینڭ آردندن عبد صالدیریلرینە جوابا، هرمز بوغازینی بر “صاواش آراجي” اولارق قوللانمه قراري آلدیغنی خاطرلاتدی.
صاواشڭ سادەجه ایكی أولكه آراسندە اولمادیغنی و بولگەیی دە اتکیلهدیغینی قید ایدن فيدان، “حتي هرمز بوغازي قپاتیلدیغی ایچون دنیانڭ تمامي ايتكيلنیور. انرژي گوگنلگنده و انرژي فيئاتلرینده بویوك پروبلم وار. بو پروبلم باشده غدا اولمق أوزرە، برچوق آلانده دە نغاتيف ایتكیسنی گوسترەبیلیور. طولاييسيله بونڭ بتون دنیانڭ مصلحت و فائدهسی ایچون بر آن أوڭجه صوڭ بولمسی گركییور.” دییه قونوشدی.
طیش ایشلری باقانی فيدان، بوغازڭ آچیلمسی ایچون ديپلوماسي و دييالوغڭ اڭ أونملی یول اولدیغنی وورغولایارق بو نقطەدە يوروين مذاكرەلرڭ أونم تشكیل ایتدیگینڭ آلتيني چیزدی.
توركیهنڭ ايران و عبد ایلە گوروشدوغینو آقتاران فيدان، “گوردوغمز شو؛ هر ایكی طرفڭ دە بوغازڭ آچیلمسیندن و صاواش أوڭجەسی طورومە دونولمهسیندهن یانه بر پوزيسيونلری وار اما ایشته بوني دیگر عنصرلرله برابر، آڭلاشمەدەكی دیگر عنصرلرله برابر ناصل بر كاغدە دونوشەجكلر، أوڭجەلكلندیرەجكلر، زمانلەیاجقلر، شو آندە اونڭ أوزرندە چاليشیلیور.” افادەسنی قوللاندی.
هرمز بوغازڭدەكی طوروم
فيدان، هرمز بوغازڭدەكی قريزله ایلگیلی توركیهنڭ صاواشڭ طورمسی و بوغازڭ آچیلمسی تلقيننده بولوندیغنی اقطارارق، “باشده آفريقه اولمق أوزرە برچوق أولكەدە نغاتيف معنادە ایتكیسی وار. طبیعی توركیەدەكی بوغازلرڭ قوللانيم شكلییله هرمز بوغازي، تام اولارق أورتوشان أورنكلر دهغیللهر یعنی بر دفعه مسافەلر چوق فرقلی. بريسى ٤٠ ميلدن فضله بر یر، بريسى دە بعض یرلردە ٩٠٠ مترەیە اينان، بعض یرلردە ١،٢ كيلومتره اولان بويله چوق در بر گچيت اصلندە.” دیدی.
استانبول بوغازنده اولوسلر آراس صولرڭ اولمادیغنی، هرمز بوغازنده بولوندیغنی وورغولایان فيدان، “حالبوكه هرمز بوغازنده یعنی قطاع شاهانلقلرینی چيقاردقدن صوڭرە اورتایه اولوسلر آراس بر شیئ قالییور. یعنی اولوسلر آراس صولرڭ اولدیغی یرە دە تكنيك اولارق بلكه ‘بوغاز’ دەمەمك لازم اما یعنی جغرافي اولارق بر بوغاز گبی طوردوغی ایچون ‘بوغاز’ ديیورز. اصلندە اولوسلر آراس صولرڭ اولدیغی بر یر.” افادەسنی قوللاندی.
فيدان، ينه دە هرمز بوغازينڭ طيقانمش اولدیغنی و كميلرڭ گوگنلك انديشەلریندن أوتوري گچمەدكلرینی بلیرتدی.
ايران و عمان آراسندە یوروتولن استشارەلرڭ أونمنە دگینن فيدان، “اما دەدیگم گبی ايرانی بو یولە باشوورمایی زورلایان خصوص، صالدیری یە اوغرهمسی اولدی. او صالدیرینڭ طوراجغینه ایلیشكین بر آڭلاشمه حیاتە گچدكدن صوڭرە، آمەریقە ایلە باریش آڭلاشمسی، بن بونڭ تكرار نورمالە دونهجهغینه اینانییورم. چونكه بوغازڭ قپانمسی، ايرانڭ منفعدنە دە دگل. ايران دە بو قونودە چوق غائب ایتیور، بولگه أولكەلرییله برابر. بونڭ بر آن أوڭجه آچیلمسی و بولگەنڭ نورمالە دونمهسی گركییور.” دییه قونوشدی.
باقان فيدان، عبد ایلە قونویلە ایلگیلی گوروشمەلرینده ديپلوماسي يولنده دوام ایتمەلری قونوشارق، اوزلاشارق، نه قدر زور اولسە دە بر چوزوم بولمایه بو يولدن گیتمەلری، صاواشه گری طوڭمەمەلری قونوسندە مساژ ايلتدكلرینی اقطارارق ايرانە دە عین مساژلری ویردكلرینی، صاواشڭ كسینلكلە بر آلترناتيف اولمامسی گركدیگنی، صاواشڭ هركس ایچون ضررلي اولدیغنی بلیرتدی.
عبد، پاكستان ایلە قطار باش باقانی و طیش ایشلری باقانی محمد بیڭ ابدورراهمان آل ثاني دە دخيل اولمق أوزرە، بولگەدەكی دیگر أولكەلرلە سوركلي استشاره حالنده اولدقلرینڭ آلتيني چیزن فيدان، اڭ قيصه سورەدە بو طورومە بر چوزوم بولونمسی یوڭندەكی بكلنتيسنی دیلە گتیردی.
خاقان فيدان، گوروشمەلردە شویلهدكلرینه پرنسيپده هركسڭ “اوت” دەدیگنی، كیمسەنڭ “خیر” ديیەجگی شیلری شویلهمەدكلرینی وورغولایارق شویله دوام ایتدی:
“اما پروبلم، ذاتًا بو ‘اوت’ دەنیلهنلهری پراتيكده ناصل حیاتە گچيرمك؟ ذاتًا صورون بو. بو صورونده براز ياراتيجي ياقلاشيملرە احتياج وار. بزم دە زمان زمان طيقانان گوروشمەلردە، بو یوڭدە تلقينلرمز اولابیلیور. أونملی اولان ایكی طرفڭ نيتي. نيتده آتش كسە گیتمك وارسە أویله ویا بويله، بر چوزوم بولونابیلیر. بن شو آندە براز اونڭ صانجيسنڭ اولدیغنی دوشونویورم اما یعنی بورادە بز ایی بر صوڭوچ ایچون چالیشییورز اما آشيري بر اييمسر طابلو دە چيزر طورومدە اولمق ایستەمییورم. هر زمان ایچون آڭلاشمهده برطاقيم آقساقلقلر اولمه احتمالي وار. طولاييسيله اڭ كوتو سناريویه حاضرلقلي اولمامز گركییور. فقط تك یول مذاكره، مذاكره طیشندە دە یولون اولمامسی لازم.”
ايران طیش ایشلری باقانی عباس اراقچی ایلە سوركلي گوروشمه حالنده اولدیغنی، اولرله دە عبد طرفییله قونوشدقلرینڭ عینلرینی قونوشدقلرینی بيلدیرهن فيدان، صاواشڭ اولمامسی، بوغازڭ آچیلمسی و بولگه استقرارینڭ یڭیدن صاغلانمسی گركدیگنی وورغولادی.
فيدان، صاواش أوڭجەسی طورومدن داها فضله بولگەدە بر استقرار آلانینڭ اولوشمسی گركدیگینڭ آلتيني چيزارك شونلری سویلەدی:
“طبیعی ايرانڭ شو آندە ایچندە بولونديغي بعض زورلقلر وار. أوزللكله، صاواش شرطلریندن طولايي قرار آلمه مقانيزمەلرینڭ اشلهییشی براز داها گچ اولویور. آمەریقەلیلرڭ یاپدقلری تكليفلرە اولوشطوردقلری جوابلر، ایشتهنیلهن خيزده اولمایابیلیور. سيستمده گوگنلك سببیلە ایلگیلی آقتورلر راهاطلیقلا ايلتيشيم حالنده دهغیللهر. بر آرایە گلەرك يوز يوزه قونولری مذاكره ايتمه امكان بولمایابیلیورلر. طولاييسيله اورادن براز داها گچ جكابیلیور جوابلر. بو، براز زمان قونوسندە براز باصقي اولوشدیرویور آچيغی.”
ايران طرفندە مذاكرەیله و مذاكره يوليله صوڭوچلرڭ چوزولمسینه ایلیشكین بر ايستك گوردكلرینی بليرتن فيدان، مذاكرەلرڭ طوغهسی گرگی هر ایكی طرفڭ دە مهکسیمهلیست پوزيسيونلرله گلەبیلەجگینی آنجق بر نقطەدە اوزلاشیلمسی گركدیگنی افاده ایتدی.
طیش ایشلری باقانی فيدان، گركدیگی زمان اسنهمەلرڭ دە گوستریلەبیلدیگنی گوردیگنی دیلە گتیرەرك آرتيق قريتيك بر نقطەیە گلندیگینڭ آلتيني چیزدی.
ایكی طرفڭ دە توركیهیی بيلگيلندیردیگنی، باشندن بو یانه بوڭا هر تورلی دستگی ویرمەیە چاليشدقلرینی بليرتن فيدان، “برنجي الدن بيلن بری اولارق سویلەیورم اما بعض قونولر وار كە، هر ایكی طرف ایچون دە زور. اونلری دە ان شاء اللّٰه آشارلر دییه دوشونویورم.” دیدی.
فيدان، جمهورباشقانی رجب طیّب ارطوغانڭ ديپلوماسيیە و باريشچيل یوللرە ویردیگی معظم أونمە دقت چكەرك توركیهنڭ ديپلوماسي و مذاكره يوليله هرمز بوغازينڭ آچیلمسی طرفداری اولدیغنی وورغولادی. بورادە هر هانگی بر گوچ قوللانيمنە گرك اولمادیغنی دوشوندوغینو بليرتن باقان فيدان، شویله دوام ایتدی:
“یعنی بورادە أوزللكله مذاكرەیله بر صوڭوجە الاشیلابیلهجهککهن، گوچ قوللانيمینڭ يرنده اولمادیغنی دوشونیورز. بو نقطەدە بز گرك آوروپه پلاتفورمنده، گرك بولگەسل پلاتفورملرده اولوشطورولان اينيسيياتيفلرده طبیعی كە گیدییورز، ماصه اطرافندە اوتوریورز، گوروشلرمزنی سویلەیورز. چونكه بو بزی دە ايلگيلندیرهن بر طوروم. ماصه اطرافندە فرقلی گوروشلر طارتيشیلیور. طبیعی بعضًا ‘گوچ اولوشطورالم، زورلا آچالم’ ديیهنلهر وار. بعضيلري بونڭ بويله اولمامسی گركدیگنی، تماميله صاوونمه آماچلي اولمسی گركدیگنی دوشونانلهر وار اما بز ديیورز كە؛ بورادە ان شاء اللّٰه مذاكره يوليله بر یرە گیتیلیر. مذاكرەلردە، ايران و آمەریقە بر یرە اولاشدقدن صوڭرە، اگر اورادە مايين تهمیزلهمهک گبی برطاقيم علاوه دستكلرە احتياج اولورسە، اورادە أولكەمز، توركیه الڭدەكی قپاسيتەلری طبیعی كە قوللانمایه حاضر.”
بولگه أولكەلرینڭ گلەجگی
فيدان، “صاواشدن صوڭرە اساس اعتباريله دەدیگم گبی بز سادەجه بو صوڭ صاواشدن دگل، صوڭ ٣٠ ییلڭ بتون صاواشلریندن درس چيقارمش اولارق بر آرایە گلوب، قفامزنی ایكی المزنڭ آراسنە كويوب دوشونمەمز لازم. آچيغی بز، بو دوشونمه ايلمینی بولگەدەكی دوستلرمزله برابر یاپییورز. یعنی سعودي عربستان اولسین، قطار اولسین، كويت اولسین، برلشيك عرب أمرلكلري اولسین، اردن اولسین، مصر اولسین، پاكستان اولسین. بو أولكەلرلە قونوشیورز چوق اوزون زماندر.” دییه قونوشدی.
باتيده، آوروپهده بر استقرار آلانى اولدیغنی آنجق بو أولكەلرڭ ٢. دنیا صاواشنده ميليونلرجه انساني اولدیردكلرینی سویلەین فيدان، شو افادەلری قوللاندی:
“بزده دە عقل وار، حكمت وار، تكنولوژي وار، امكان وار. نەدن بر آرایە گلوب استقراری، گوگنلگی، رفاەی اولوشطورمایالم؟ بو ممكن. بونڭ برقاچ دانە شرط وار. بولگەدەكی أولكەلر، بر دكلاراسيونده بولوناجقلر. یعنی كیمسەنڭ بر باشقە أولكه ڭڭ صينيرنده گوزي يوق، صينير گوگنلگی. هر أولكه ڭڭ، باشقە بر أولكه ڭڭ اگەمنلقینده گوزي يوق، اولماملی. امنيدینی احلال ایدن بر چابا ايچريسنده اولماملی. بو أوجنە غارانتي ویردكدن صوڭرە اصلندە صورونلرڭ یوزدە ٨٠ی، یوزدە ٩٠ی چوزولمش اولویور.”
فيدان، بوندن صوڭرەسی ایچون بولگه أولكەلرینڭ بر آرایە گلوب، صورونلرینه صاحب چیقمسی، اورتاق عسكری، اكونومیك، سیاسی، تكنولوژيك و دیگر آلانلردە پلاتفورملر قورمسی گركدیگنە دقت چكەرك، بولگه استقرارینڭ و باریشینڭ، بولگەنڭ چوق أوتەسندە ايتكيلر اولوشطوراجغینی دوشوندوغینو سویلەدی.
باقان فيدان، بو طورومڭ، أوزللكله آوروپهیه، آسيهیه اينانيلماز درجهده اولوملي ايتكي أورتەجگینی وورغولادی.
اسرائیلڭ یاییلماجی پوليتيقەلردن واز گچمسی گركدیگینڭ آلتيني چیزن فيدان، “(اسرائیلڭ) فلسطين دولدییله بر صوروننڭ اولمامسی لازم. ١٩٦٧ صينيرلري ايچريسنده كندیسنە طانینان صينيرلري طانيمسی لازم.” دیدی.
فيدان، اسرائیلڭ دكلاره ایتدیگی بر صينيري اولمادیغنە و بتون أولكەلرە صالديري ايچريسنده بولوندوغینه دقت چكەرك اسرائیلڭ بو پوليتيقەلردن واز گچدیگنی شویلهمسی گركدیگینڭ آلتيني چیزدی.
طیش ایشلری باقانی فيدان، “طبیعی ایدەآل بر یردە، فلسطين دولتنڭ قورولدوغی، بولگەدە اسرائیلڭ دە كندینی گوگنده خستدیگی، اسرائیلڭ دە گوگنلگینڭ صاغلاندیغی، بولگه أولكەلرینڭ دە گوگنلگینڭ و اگەمنلقینڭ تهديد ایدیلمەدیگی بر سناريو، بو ایدەآل سناريو.” دگرلندیرمەسندە بولوندی.
آتش كسڭ اعلانندن اعتبارا غزّەده باریش پلانی اويغولانمسینده چوق بویوك احلاللر یاشاندیغنی سویلەین خاقان فيدان، اسرائیلڭ يوزلرجه فلسطينليیی كسكين نيسانجیلرله ویا يوقاريدن هدف آلارق اولدیرمسی، گركلي انساني یاردیم مالزمەلرینڭ گیریشنە اذن ویرمەمسی، صينيرلي طوتمسی، فلسطين یوڭتیمنڭ غزّەیە گیریشنە اذن ویرمەمسی گبی چوق فضله احلال بولوندیغنی آقتاردی.
فيدان، سوزلرینی شویله سوردیردی:
“شيمدى طبیعی بو احلاللر، باریش آڭلاشمەسنڭ اصلندە گیتمسی گركدیگی گبی گیتمەدیگنی گوسترییور اما دیگر طرفدن طبیعی باریش آڭلاشمەسنە بز نەدن باشده راضي اولدق؟ دوام ایدن بر صوی قیریم واردی. اسرائیلڭ، بتون فلسطینلیلری عائله عائله، آپارتمان آپارتمان، سمت سمت، محله محله يوق ایدرك گیتدیگی بر يردن بخستیورز.
انسانلغڭ تمامینڭ صنفده قالدیغی، امتحاني گچمەدیگی بر طورومدن بخستیورز. بو قراڭلق يردن چيقمهنڭ يولي یعنی كوتو دە اشلهسه بر آتش كسە و بر باریش سورجنە گیتمهکتی. بو، اصلندە ديپلوماتيك اولارق اورتایه قونان معظم بر چابایدی. یوقسە یعنی آمەریقە و آوروپهدن گلن تپكيلر، اسرائیلڭ صوی قیریمینی طوردورمایه يتمەیوردی. اورتایه كويدوغمز بولگه أولكەلرییله برابر ديپلوماتيك چابا نتیجەسندە بو آتش كسە اولاشدك.”
ينه دە بورادە اقصایان چوق يوڭ اولدیغنی و بوني دە دوزلتمك ایچون اورتاقلرله برابر چاليشدقلرینی وورغولایان فيدان، شونلری قید ایتدی:
“اسلام ایش برلگی تشكيلات، عرب لیگینڭ اورتایه چيقاردیغی بر تماس غروبي وار. بو تماس غروبي، فلسطين مسئلهسیدەكی ديپلوماسيیی سوردیرن غروپ. توركیه، ٤ عرب أولكەسی، اندونزيه، نيژريهنڭ ايچريسنده بولونديغي بر غروپ. قطار دە بورادە. شيمدى بزم چابالرمزنده تكرار فلسطين مسئلەسنی مركزە آلمق وارقهن بردنبره اورتایه چیقان بو و بتون دنیایی اتکیلهیهن بو صاواش، آچيغی فلسطين مسئلهسینده، غزّە مسئلهسینده دوام ایدن باریش سورجندن دقّتلرڭ قايمسینه سبب اولدی.”
فيدان، بتون باصين بيانلرینده، ايران و كورفزدەكی طورومە دقت چكركن فلسطيندن دە غزّەدن دە دقّتلرڭ قايمامسی ایچون جدي اوياريلرده بولوندیغنی خاطرلاتارق “اما رآليتهده شو بزم فلسطين مسئلهسینده برابر چاليشدیغمز اورتاقلرمز دە شو آندە كندیلری براز صاواشدن طولايي باصقي آلتيندهلر.” دیدی.
أوته ياندن باقان فيدان، ملاقات أوڭجەسندە آل ژازههرا گنل مديري شیخ ناصر بیڭ فيصل آل-ثاني ایلە دە بر آرایە گلدی.
یورم یاپ