نصانڭ ژامهس اوهب صپاجه تهلهسجوپه طرفندن اينجهلهنهن صیرە طيشي بر گهزهگهن سيستمي، آصترونوملرڭ ییللردر قبول ایتدیگی بعض تمل گهزهگهن اولوشومی مودللرینی یڭیدن طارتيشمایه آچدی. یاقلاشیق ١٩٠ ايشيق ييلي اوزاقلقدەكی سيستمده بر “هوت ژوپيتر” یعنی ييلديزنە آشيري ياقين ديو غاز گهزهگهنی ایلە اونڭ دە ايچ طرفندە بولونان داها كوچك بر “ميني-نپتون” برلكدە تثبيت ایدیلدی. بيليم انسانلری بو ایكی گهزهگهن تورینڭ عین سيستمده و بو قدر ياقين قونومده برلكدە بولونمسینڭ موجود مودللرە گورە نرەدەیسە “ياساقلي” بر قومبیناصیون اولدیغنی بلیرتییور.
آراشديرمانڭ مركزندە یر آلان ميني-نپتون گهزهگهنی أوزللكله دقّت چكییور. چونكه ژامهس اوهب ویریلەری بو گهزهگهنین آتموسفرنده صو بخاري، قاربوندیوقصیت، سولفوردیوقصیت و متان ايزلری بولوندیغنی اورتایه قویدی. ميت آراشديرمهجیلری بو قدر آغير مولهکوللهردهن اولوشان يوغون بر آتموسفرڭ ييلديزنە بو قدر ياقين بر بولگەدە طوغال بیچیمدە اولوشمسینڭ چوق زور اولدیغنی دوشونویور. بو نەدنلە ایكی گهزهگهنین دە باشلانغيچده سیستمڭ داها طيش و داها صوغوق بولگەلرندە، یعنی “فروصطلینه” اولارق آدلاندیریلان بوز چيزگيسنڭ أوتەسندە اولوشدوغی؛ داها صوڭرە ايچ بولگەلرە گوچ ایتدیگی دگرلندیریلییور.
بيليم دنیاسندە “یالڭز گهزهگهن” اولارق گورولن هوت ژوپيترلر گنللكله ياقين چورەلرینده باشقە بویوك گهزهگهنلهر باريندیرمایور. چونكه بو تور ديو غاز گهزهگهنلهرینین ييلديزلرینه طوغري گوچ ادهركن سيستمدەكی دیگر گهزهگهنلهری یا طیشاری آتدیغی یا دە يوق ایتدیگی دوشونولیور. بو نەدنلە ميني-نپتونڭ سيستمده حیاتدە قالمش اولمسی، گوچ سورچلرینڭ صانیلدیغندن داها قارماشيق اولابیلهجگنی گوسترییور. چاليشمایی یوروتن اكيپ، بو كشفڭ يالڭزجه تك بر گهزهگهن سیستمنی آچيقلاماقله صينيرلي اولمادیغنی، عین زماندە صامانیولونداقی گهزهگهن اولوشوم سورچلرینه دائر گنل وارصاييملری دە اتکیلهیهبیلهجهغینی بلیرتییور.
صوڭ ییللردە ژامهس اوهب صپاجه تهلهسجوپه ویریلەری آصترونوملری بڭزر بیچیمدە شاشيردن چوق صاییدە كشفە یول آچدی. آتموسفری اولمامسی گركیركن يوغون غاز قاتمانی طاشييان “جهنم گهزهگهنلهری”، كوچك ييلديزلرڭ چورهسیدەكی ديو غاز ديولری و قلاسيك مودللرە اويمایان اركن اورن غالاقسيلری بيليم دنیاسندە یڭی طارتيشمالر یارادیور. اوهب تلسقوبینڭ یوكسك حساسيتلی قیزیلوتهسی اولچوملری سايهسنده آرتيق يالڭزجه گهزهگهنلهرین وارلغي دگل، آتموسفرلرینڭ كيمياسال ياپيسي و اولوشوم گچمشي دە طوغریدن اينجهلنەبیلیور.
آراشديرمانڭ مركزندە یر آلان ميني-نپتون گهزهگهنی أوزللكله دقّت چكییور. چونكه ژامهس اوهب ویریلەری بو گهزهگهنین آتموسفرنده صو بخاري، قاربوندیوقصیت، سولفوردیوقصیت و متان ايزلری بولوندیغنی اورتایه قویدی. ميت آراشديرمهجیلری بو قدر آغير مولهکوللهردهن اولوشان يوغون بر آتموسفرڭ ييلديزنە بو قدر ياقين بر بولگەدە طوغال بیچیمدە اولوشمسینڭ چوق زور اولدیغنی دوشونویور. بو نەدنلە ایكی گهزهگهنین دە باشلانغيچده سیستمڭ داها طيش و داها صوغوق بولگەلرندە، یعنی “فروصطلینه” اولارق آدلاندیریلان بوز چيزگيسنڭ أوتەسندە اولوشدوغی؛ داها صوڭرە ايچ بولگەلرە گوچ ایتدیگی دگرلندیریلییور.
بيليم دنیاسندە “یالڭز گهزهگهن” اولارق گورولن هوت ژوپيترلر گنللكله ياقين چورەلرینده باشقە بویوك گهزهگهنلهر باريندیرمایور. چونكه بو تور ديو غاز گهزهگهنلهرینین ييلديزلرینه طوغري گوچ ادهركن سيستمدەكی دیگر گهزهگهنلهری یا طیشاری آتدیغی یا دە يوق ایتدیگی دوشونولیور. بو نەدنلە ميني-نپتونڭ سيستمده حیاتدە قالمش اولمسی، گوچ سورچلرینڭ صانیلدیغندن داها قارماشيق اولابیلهجگنی گوسترییور. چاليشمایی یوروتن اكيپ، بو كشفڭ يالڭزجه تك بر گهزهگهن سیستمنی آچيقلاماقله صينيرلي اولمادیغنی، عین زماندە صامانیولونداقی گهزهگهن اولوشوم سورچلرینه دائر گنل وارصاييملری دە اتکیلهیهبیلهجهغینی بلیرتییور.
صوڭ ییللردە ژامهس اوهب صپاجه تهلهسجوپه ویریلەری آصترونوملری بڭزر بیچیمدە شاشيردن چوق صاییدە كشفە یول آچدی. آتموسفری اولمامسی گركیركن يوغون غاز قاتمانی طاشييان “جهنم گهزهگهنلهری”، كوچك ييلديزلرڭ چورهسیدەكی ديو غاز ديولری و قلاسيك مودللرە اويمایان اركن اورن غالاقسيلری بيليم دنیاسندە یڭی طارتيشمالر یارادیور. اوهب تلسقوبینڭ یوكسك حساسيتلی قیزیلوتهسی اولچوملری سايهسنده آرتيق يالڭزجه گهزهگهنلهرین وارلغي دگل، آتموسفرلرینڭ كيمياسال ياپيسي و اولوشوم گچمشي دە طوغریدن اينجهلنەبیلیور.
یورم یاپ