هوالرڭ ایصینمسییله برلکدە کنه وقعەلری آرتركن، ازمیر کاتب چلبی أونیورسیتەسی طب فاکولتەسی انفکسییون خستەلقلری آنا بیلیم دالی أوگرتیم أویەسی پروف. در. الپەر سنردن حیاتی اویاریلر گلدی. أولومجول قیریم قونغو قناملی آتشنڭ (قققا) یانی صیرە داها سیڭسی ایلرلەین لیمە خستەلقڭه دقّت چکن سنر، ‘استانبولدەكی کنەلر خسته ایتمز’ یانیلگیصینا قارشو بویوکشەهیرلەردە یاشایانلاری دە اویاردی.
جگطن تورك رادیودە یاییملانان آقشام راپوری پروغرامندە أوزگور ازباقیر و قاآن ییگیت کلاهلینڭ قونوغی، ازمیر کاتب چلبی أونیورسیتەسی طب فاکولتەسی انفکسییون خستەلقلری آنا بیلیم دالی أوگرتیم أویەسی پروف. در. الپەر سنر اولدی. سنر، پروغرامدە کنه ایصیرمالری، کنەلر یولیله بولاشان خستەلقلر و قورونمه یوڭتملرینه ایلیشکین أونملی اویاریلرده بولوندی.
ایشته پروف. در. سنرڭ آچیقلامەلریندن أوڭە چیقان دتایلر و کنهدن قورونمانڭ یوللری:
قیریم قونغو قناملی آتش (قققا): ارکن مداخله حیات قورتارییور
کنەلرڭ طاشیدیغی اڭ بیلیندك و قورقوتوجی خستەلقلرڭ باشنده قیریم قونغو قناملی آتش (قققا) گلییور. پروف. در. سنر، قققانڭ ویرال بر خستەلق اولدیغنی و مع الاسف ٪١٠ ایلا ٪١٥ جوارندە أولومجول سیر ایتمە پوتانسییلنە صاحب اولدیغنی بلیرتییور.
دنیاده قققا أولوم اورانلری ٪٣٠لری بولورقەن، تورکیهدە قان تدارك سیستمنڭ ایی اشلەمسی سایهسنده بو اوران ٪٥ ایلە ٪١٠ آراسندە دگیشییور.
خستەلغڭ ایلك بلیرتیلری، کنه ایصیریغندن یاقلاشیق بر هفته-١٠ گون صوڭرە آتش، تیترهمە، قاس و اکلم آغریلری ایلە اورتایه چیقییور. ایلرلەین سورچدە قان پوللرینڭ (پیختیمایی صاغلایان حجرەلر) دوشمسییله برلکدە معده، باغیرصاق و اقجیغەر گبی اورغانلرده أولومجول ایچ قنامنهلر میدانە گلەبیلییور.
لیمە خستەلقی داها سیڭسی: “أولدورمییور اما سوروندورییور”
خلق آراسندە گنللکله قیریم قونغو داها فضله بیلنسە دە، پروف. در. الپەر سنر باقطەرییەل بر خستەلق اولان لیمەڭ (بورەلیوز) انفکسییون خستەلقلری آچیسندن چوق داها سیڭسی و تهلکەلی اولدیغنە دقّت چکییور.
سنر، لیمە خستەلغینی شو سوزلرلە ازەتلییور: “کیشیلر ییللرجە دوقتور دوقتور گزەبیلییورلر. طانی آلماییورلر. قلب طوتولومی، بین طوتولومی، سیڭیر طوتولوملری اولابیلییور… أولومجول دگل اما هانی أولدورمییور اما سوروندورییور”. خستەلغڭ کنه ایصیریغندن ١ هفته ایلە ١٠ گون صوڭرە جلد بولغولرییله باشلادیغڭی، ٣-٦ آی ایچندە اکلملرە، ایلرلەین ییللردە ایسە قلبە و بین قالیجی خسارلر ویرەبیلەجگینی بلیرتییور.
بویوکشەهیرلەردە کنه ریسکی یوق می؟
اڭ بویوك یانیلگیلاردان بری دە بویوکشەهیرلەردەکی پارق و باغچەلردەكی کنەلرڭ ضررسز اولدیغی دوشونجەسی. پروف. در. سنر، تورکیهدە گورولن کنه تورلرینڭ همن همن تمامینڭ خستەلق بولاشدیرمه و طاشیمه یتکیسینه صاحب اولدیغنی بلیرتەرك، “استانبولدەكی کنەلر کسینلکلە خسته ایتمز” غارانتیسنڭ ویریلمەیەجگینڭ آلتینی چیزییور.
بونڭله برلکدە خستەلغڭ سیواس، توقات و صامسون دلطهسی گبی بولگەلردە داها یوغون (اندەمیك) اولارق گورولمەسینین سبب؛ کنه نفوسنڭ او بولگەلردە داها فضله اولمسی و آننهدن یاورو کنەیە ویروس گەچیشینین چوق صیق یاشانماصیدیر.
وجودە یاپیشان کنه ناصل چیقاریلمالی؟ چوجغڭز وارسە دقّت!
اوزمانلرە گورە اڭ عقلجی یوڭتم، وقت غائب ایتمەدن بر صاغلق قورولوشنە باشووردر. آنجق اولاشالامایان طوروملردە دقّت ایدیلمسی گەرەکەنلەر شونلر:
– کنهنڭ جلدده قالدیغی سورە اوزادقجە، قان اممەسنی قولایلاشدیرمق ایچون توکوروگییله برلکدە ویروس ویا باقطەرییی قنا قاریشدیرمه (قوصمه) احتمالی ارطار. بو دونگویو خیزلیجە کسمك حیاتی أونم تعسیر.
– ممکنسە کنه بر بتون حالنده، قارتون گبی سرت بر جیسیملە ویا بر طوپلی ایگنه ایلە آرایە گیریلارك دریدن اوزاقلاشطیریلملیدر.
– زەیتینیاغی دوکمك ویا چاقماكله ایصی اویغولامق کنهنڭ بیراقمسینی نادرا صاغلار و جلدە ضرر ویرەبیلیر.
– چوجقلر ایچون أوزل بر اویاری یاپان پروف. در. سنر؛ کنەلرڭ چوجقلرڭ طیش قولاق یولونە، گەنیتال و مقعد (پەریانال) بولگەلرینه طوتونابیلدیگنی بلیرتییور. چوجقلرڭ “قولاغمنده بر شیئ وار” ویا “ماقاطیم قاشینڭییور” شکلندەکی شکایتلرینڭ جدییە آلینارق مطلقه معاینه ایدیلمسی گرکییور.
کنه ایصیرمالریندن قورونمانڭ ٤ آلتین قورالی
أوزللکله نیسان آیندە باشلاییپ ١٥ ایلولە قدر دوام ایدن “کنه سزوننده” آلینمسی گرکن تدبیرلر حیات قورتارییور. ایشته پروف. در. الپەر سنرڭ اڭ أونملی ٤ قورونمه أوڭریسی:
– یوکسك اوتلرڭ بولوندیغی قیرسال آلانلردە دولاشیرقەن شورت یرینه اوزون پانطولون گیییلملی و ددهدن قالمه یوڭتمله پانطولون پاچەلری اوزون چوراپلرڭ ایچنە صوقولمالیدیر.
– طوغه یورویوشلەری و پیکنیك دونوشلەریندە مطلقه توم وجود کنه آچیسندن دتایلیجە قونترول ایدیلملیدر.
– باشیبوش کوپكلر ویا کندی اوجیل حیوانڭزنڭ أوزرندەکی کنەیی چیقاریرقەن قانلا تماشی أوڭلەمك آدینە چیپلاق الله دگل، مطلقه الدیونله مداخله ایدیلملیدر.
– قامپ یاپیلاجقسە چادیر اطرافندە و وجودده کنه قوغجو سپری و توزلر قوللانیلملیدر.
جگطن تورك رادیودە یاییملانان آقشام راپوری پروغرامندە أوزگور ازباقیر و قاآن ییگیت کلاهلینڭ قونوغی، ازمیر کاتب چلبی أونیورسیتەسی طب فاکولتەسی انفکسییون خستەلقلری آنا بیلیم دالی أوگرتیم أویەسی پروف. در. الپەر سنر اولدی. سنر، پروغرامدە کنه ایصیرمالری، کنەلر یولیله بولاشان خستەلقلر و قورونمه یوڭتملرینه ایلیشکین أونملی اویاریلرده بولوندی.
ایشته پروف. در. سنرڭ آچیقلامەلریندن أوڭە چیقان دتایلر و کنهدن قورونمانڭ یوللری:
قیریم قونغو قناملی آتش (قققا): ارکن مداخله حیات قورتارییور
کنەلرڭ طاشیدیغی اڭ بیلیندك و قورقوتوجی خستەلقلرڭ باشنده قیریم قونغو قناملی آتش (قققا) گلییور. پروف. در. سنر، قققانڭ ویرال بر خستەلق اولدیغنی و مع الاسف ٪١٠ ایلا ٪١٥ جوارندە أولومجول سیر ایتمە پوتانسییلنە صاحب اولدیغنی بلیرتییور.
دنیاده قققا أولوم اورانلری ٪٣٠لری بولورقەن، تورکیهدە قان تدارك سیستمنڭ ایی اشلەمسی سایهسنده بو اوران ٪٥ ایلە ٪١٠ آراسندە دگیشییور.
خستەلغڭ ایلك بلیرتیلری، کنه ایصیریغندن یاقلاشیق بر هفته-١٠ گون صوڭرە آتش، تیترهمە، قاس و اکلم آغریلری ایلە اورتایه چیقییور. ایلرلەین سورچدە قان پوللرینڭ (پیختیمایی صاغلایان حجرەلر) دوشمسییله برلکدە معده، باغیرصاق و اقجیغەر گبی اورغانلرده أولومجول ایچ قنامنهلر میدانە گلەبیلییور.
لیمە خستەلقی داها سیڭسی: “أولدورمییور اما سوروندورییور”
خلق آراسندە گنللکله قیریم قونغو داها فضله بیلنسە دە، پروف. در. الپەر سنر باقطەرییەل بر خستەلق اولان لیمەڭ (بورەلیوز) انفکسییون خستەلقلری آچیسندن چوق داها سیڭسی و تهلکەلی اولدیغنە دقّت چکییور.
سنر، لیمە خستەلغینی شو سوزلرلە ازەتلییور: “کیشیلر ییللرجە دوقتور دوقتور گزەبیلییورلر. طانی آلماییورلر. قلب طوتولومی، بین طوتولومی، سیڭیر طوتولوملری اولابیلییور… أولومجول دگل اما هانی أولدورمییور اما سوروندورییور”. خستەلغڭ کنه ایصیریغندن ١ هفته ایلە ١٠ گون صوڭرە جلد بولغولرییله باشلادیغڭی، ٣-٦ آی ایچندە اکلملرە، ایلرلەین ییللردە ایسە قلبە و بین قالیجی خسارلر ویرەبیلەجگینی بلیرتییور.
بویوکشەهیرلەردە کنه ریسکی یوق می؟
اڭ بویوك یانیلگیلاردان بری دە بویوکشەهیرلەردەکی پارق و باغچەلردەكی کنەلرڭ ضررسز اولدیغی دوشونجەسی. پروف. در. سنر، تورکیهدە گورولن کنه تورلرینڭ همن همن تمامینڭ خستەلق بولاشدیرمه و طاشیمه یتکیسینه صاحب اولدیغنی بلیرتەرك، “استانبولدەكی کنەلر کسینلکلە خسته ایتمز” غارانتیسنڭ ویریلمەیەجگینڭ آلتینی چیزییور.
بونڭله برلکدە خستەلغڭ سیواس، توقات و صامسون دلطهسی گبی بولگەلردە داها یوغون (اندەمیك) اولارق گورولمەسینین سبب؛ کنه نفوسنڭ او بولگەلردە داها فضله اولمسی و آننهدن یاورو کنەیە ویروس گەچیشینین چوق صیق یاشانماصیدیر.
وجودە یاپیشان کنه ناصل چیقاریلمالی؟ چوجغڭز وارسە دقّت!
اوزمانلرە گورە اڭ عقلجی یوڭتم، وقت غائب ایتمەدن بر صاغلق قورولوشنە باشووردر. آنجق اولاشالامایان طوروملردە دقّت ایدیلمسی گەرەکەنلەر شونلر:
– کنهنڭ جلدده قالدیغی سورە اوزادقجە، قان اممەسنی قولایلاشدیرمق ایچون توکوروگییله برلکدە ویروس ویا باقطەرییی قنا قاریشدیرمه (قوصمه) احتمالی ارطار. بو دونگویو خیزلیجە کسمك حیاتی أونم تعسیر.
– ممکنسە کنه بر بتون حالنده، قارتون گبی سرت بر جیسیملە ویا بر طوپلی ایگنه ایلە آرایە گیریلارك دریدن اوزاقلاشطیریلملیدر.
– زەیتینیاغی دوکمك ویا چاقماكله ایصی اویغولامق کنهنڭ بیراقمسینی نادرا صاغلار و جلدە ضرر ویرەبیلیر.
– چوجقلر ایچون أوزل بر اویاری یاپان پروف. در. سنر؛ کنەلرڭ چوجقلرڭ طیش قولاق یولونە، گەنیتال و مقعد (پەریانال) بولگەلرینه طوتونابیلدیگنی بلیرتییور. چوجقلرڭ “قولاغمنده بر شیئ وار” ویا “ماقاطیم قاشینڭییور” شکلندەکی شکایتلرینڭ جدییە آلینارق مطلقه معاینه ایدیلمسی گرکییور.
کنه ایصیرمالریندن قورونمانڭ ٤ آلتین قورالی
أوزللکله نیسان آیندە باشلاییپ ١٥ ایلولە قدر دوام ایدن “کنه سزوننده” آلینمسی گرکن تدبیرلر حیات قورتارییور. ایشته پروف. در. الپەر سنرڭ اڭ أونملی ٤ قورونمه أوڭریسی:
– یوکسك اوتلرڭ بولوندیغی قیرسال آلانلردە دولاشیرقەن شورت یرینه اوزون پانطولون گیییلملی و ددهدن قالمه یوڭتمله پانطولون پاچەلری اوزون چوراپلرڭ ایچنە صوقولمالیدیر.
– طوغه یورویوشلەری و پیکنیك دونوشلەریندە مطلقه توم وجود کنه آچیسندن دتایلیجە قونترول ایدیلملیدر.
– باشیبوش کوپكلر ویا کندی اوجیل حیوانڭزنڭ أوزرندەکی کنەیی چیقاریرقەن قانلا تماشی أوڭلەمك آدینە چیپلاق الله دگل، مطلقه الدیونله مداخله ایدیلملیدر.
– قامپ یاپیلاجقسە چادیر اطرافندە و وجودده کنه قوغجو سپری و توزلر قوللانیلملیدر.
یورم یاپ