اديتورڭ نودی : جگتننین أوزل يورومجوسی اویلیهم ژونهس، اهکسهکاتایڤ اینتهلیجهنس رهڤیو نیوس سهرویجهین اسكی وەسخڭكتوڭ بورو شفیع و جهونگیانگ فینانسال آراشدیرمەلر انستيتوسينڭ مسافر آراشديرمهجیسیدر.
عبد باشقانی طونالد ترمپڭ چینە یاپدیغی رسمي زیارتڭ آردندن، روسیه دولت باشقانی ولادمیر پوتڭ ١٩ مايسده چین دولت باشقانی کسی ژڭپڭك ایلە گوروشمك أوزرە پكينە واراجق. بو ییل يبانجي لیدرلرڭ پكينە یاپدیغی يوغون زيارتلر گوز أوڭنە آلیندیغڭدە، پكينڭ گلەنكسل اولوسلر آراس قوروملر ایچون چوزومسوز حاله گلن بویوك صورونلرڭ چوزومی ایچون باشوورولاجاق آدرس حالنه گلدیگی آچيقدر.
ترمپڭ ١٣-١٥ مايس تاریخلری آراسندەكی زیارتی، شبههسیز كە صوڭ طقوز ییل بوينجه هر ایكی أولكه ڭڭ هيئتلری و تمثیلجیلری آراسندە یوروتولن توم گوروشمەلردن داها فضله، چین-عبد ایلیشكیلرینڭ یڭیدن شكللنمسینه قاتقیدە بولونمشدر. داهاسي، بو زيارت، ایلیشكیلرڭ رقابتدن گرچك بر اورتاقلغە دونوشتورولمسی ایچون صومیت بر امكان صنعمشدر.
کسی، دنیا تاریخنڭ شو آنكی دونمینی طانيملامق ایچون صیقلیقلا “یوزییلدیر گورولممش بویوك دگيشيملر” افادەسنی قوللانییور. بو افاده، گونیمز دنیاسیدەكی قارغاشەیی و گلەنكسل قوروملرڭ بو قارغاشەیله باشه چيقمەدەكی تام آڭلامییله باشاريصیزلقینی يانسيتییور.
آوروپهنڭ اورتەسندە دردنجي ییلنە گيرن بر صاواش، اسرائیلڭ غزّەیە یوڭلیك صالدیریلری و عبد ایلە اسرائیلڭ ايرانە یوڭلیك سببسز صالديريسي، برلشمش ملتلر گنل قورولي (بمگق) و بم گوگنلك قونسينده دفعەلرجە طارتيشیلمش و اله آلینمش، آنجق هر هانگی بر چوزومە الاشیلامامیشطیر.
بعض أولكەلر، اڭ أونملی صورونلرە چوق طرفلي چوزوملر آراماقدن اوزاقلاشارق تجارت و ياتيريم آلانلرندە داها فضله تك طرفليلق و قوروماجیلیق اگيليمی سهرگیلهمهکتهدیر. بعضيلري ایسە قومشولرینڭ چیقارلرینی كوزهت گیدرەك كندی يولنده ایلرلەمەیی ترجيح ایتمكدەدر. بونڭ صوڭوجندە آرتان سیاسی گريليملر، داها فضله أولكه ڭڭ ييقيجي سلاحلار پشنه دوشمسینه یول آچمش و نوكلەئر سلاحلرڭ بولونديرولمسینی صينيرلامق و قوللانيمینی أوڭلەمك آماجیلە امضالانان آڭلاشمەلری تهلكەیە آتمشدر.
برچوق آچیدن، ايكنجي دنیا صاواشينڭ آردندن اولوشطورولان اولوسلر آراس نورم و ايلكەلرڭ تملی جدي شكلدە صارصيلمش و بو طوروم، نوكلەئر گوچلر آراسندە بيله اولاسي بر چاتيشمایی دە ایچرن داها بویوك چاتیشمەلرڭ زمينینی حاضرلامشدر. بو ییل برچوق أولكه ڭڭ ايكنجي دنیا صاواشينڭ صوڭە ارمسینی آنمامسینڭ گوستردیگی گبی، گچمشدە یڭی صاواشلری أوڭلەمك ایچون بلیرلنن ايلكەلر گیدرەك داها فضله گوز آردي ایدیلییور و ترك ایدیلییور.
چین، گیدرەك داها دە قارغاشەیه سوروکلهنهن دنياده دوزني یڭیدن تأسيس ایتمەیە یاردیمجی اولمق آماجیلە بو باغلامدە آرقه آرقەیه یڭی گيريشيملر اورتایه كويمشدر. ٢٠٢١ ییلندە، بمنڭ سوردیرولەبیلیر قالقينمه هدفلرینی دستكلەمك آماجیلە بم گنل قورولنده كرەسل قالقينمه گيريشيمینی دويورمشدر. ٢٠٢٢ بواو آسيه فورومی ييللق قونفەرانسنده ایسە، چینڭ اولوسلر آراس گوگنلك قونوسندەكی گوروشلرینی اورتایه كويان كرەسل گوگنلك گیریشیمی طانيتیلمشدر.
٢٠٢٣ ییلندە، دنیانڭ كولتورل چشيتلیلقینی قورومق و صايغي گوسترمك آماجیلە، چین قومونيست پارتيسينڭ دنیا سیاسی پارتیلرییله دييالوغ أوست دوزي طوپلانتيسینده كرەسل مدنيت گیریشیمی أوڭریلدی. آردندن ٢٠٢٥ ییلندە چین، دنیادەكی باریش و اويومي كوريمایی آماچلایان اولوسلر آراس قوروملری گوچلنديرمك آماجیلە “شانگهای ایش برلگی أورگوتی (شیو) پلوص” طوپلانتيسینده كرەسل یونهتیشیم گيريشيمینی اورتایه قویدی.
٢٠١٣ ییلندە چین، قوشاق و یول گيريشيمینی باشلاتدی. باتينڭ قالقينمایه اولان ايلگيسنی تماما ييتيردیگی بر دونمدە اورتایه چیقان بو گيريشيم، كرەسل قالقينمه مسئلەسنی یڭیدن گوندمڭ مركزینە يرلشتیردی و يوقسوللق و سفالتدن قورتولمه اومودینو ييتيرمش اولان كرەسل گوني أولكەلری آراسندە بویوك بر هيجان یاراتدی. قوشاق و یول، كرەسل گوني ایچون بر یول گوستريجي حالنه گلدی و ایلرلەمە يولنده ایلرلەمەلری ایچون گركلي آلت یاپییی صاغلادی. بو گيريشيم تك باشنە، بو أولكەلر ایلە چین آراسندە بر گوگن باغي اولوشدیردی.
کسی ایلە ترمپ آراسندەكی گوروشمەلردە، هر ایكی ليدر دە ستراتژيك استقرار تمللي ياپيجي بر چین-عبد ايليشكيسی قورمه قونوسندە یڭی بر ويزيون أوزرندە مطابق قالدی. بو ويزيون، ایش برلگنی تمل آلان اولوملي استقرار، رقابدڭ معقول صينيرلر ایچندە قالدیغی صاغلقلي استقرار، يوڭتیلەبیلیر فرقلیلقلرڭ اولدیغی سوركلي استقرار و بكلنن باریشڭ صاغلاندیغی قاليجي استقراری ايچرمكدەدر.
بويله بر قیلاووز ايلكه، بویوك گوچلر آراسندەكی رقابت، ستراتژيك چاتيشمه و آيريشمانڭ طامغەسنی ووردوغی ايليشكينڭ أوڭجەكی آشامهسییله كسكين بر تضاد اولوشطورمقدەدر. بو ایكی بویوك گوچ آراسندەكی صیق صیق گرگينلقلرڭ یاشاندیغی ايليشكيده کسی، بو ايليشكينڭ رقابتدن اورتاقلغە طوغري ایلرلەمسینی اومدوغینو دیلە گتیردی.
بو ییل، ترمپڭ چيغير آچان زیارتی دە دخيل اولمق أوزرە، دنیا گوندمینی و بولگەسل صورونلری گوروشمك أوزرە ١٠دن فضله يبانجي ليدر پكينی زيارت ایتدی. آیریجه، پاكستان باش باقانی سهههباز صهاریفین، پوتڭڭ زياردندن قيصه بر سورە صوڭرە، ٢٣ مايسدن اعتبارا پكينە أوچ گونلك بر زيارت گرچكتیرەجگی دويورولدی. چاتيشمه و قارغاشهنڭ گیدرەك نورم حالنه گلدیگی بر دنياده چیندن يايالان مساژ، استقرار و اوموت مساژیدر.
اولوسلر آراس تدارك زنجيرلرینده یاشانان آقساقلقلر و دنیا چاپندە انرژي فيئاتلریدەكی ارطیشا رغمًا چین، اقونوميسنی استقرارلي بر شكلدە سورديرمشدر. چینڭ ١٥. بش ييللق پلانی (٢٠٢٦-٢٠٣٠)، يبانجي ياتيريملرە داها فضله آچیلمایی انگورمهکتهدیر؛ آیریجه یوكسك تكنولوژي آلانندە چین، بعض أولكەلر گبی كندینی “یوكسك ديوارلرڭ” آرقهسینه قپاتمق یرینه اولوسلر آراس ایش برلگنە آچيقدر.
پوتڭ، روسیه-اوقراينه عسكری اوپەراسیونلرینڭ حالا دوام ایتدیگی بر دونمدە چینە واراجق. چاتيشمه سورەسنجە چین، بو قونودەكی انديشەلرینه رغمًا روسیه ایلە ياقين ایلیشكیلرینی سورديرمش و اوقراينه ایلە دە ایی ایلیشكیلر قورمشدر.
چین-روسیه ايليشكيلري، ایكی جمهورباشقانی آراسندەكی ياقين باغلر و اولوسلر آراس دنیا دوزني قونولرڭدەكی گنل مطابقت سايهسنده صوڭ ییللردە داها دە گوچلندی. هر ایكی ليدر دە، ایكی أولكه آراسندەكی ایلیشكیلرڭ شو آندە تاریخڭ اڭ یوكسك سویەسنە اولاشدیغنی تأیید ایدییور.
چینڭ ايراندەكی گركسز چاتيشمایه ایلیشكین طوتومی گوز أوڭنە آلیندیغڭدە، عبد باشقانی ترمپڭ ايرانە یوڭلیك عسكری صالديري تهديدلرینی یڭیدن دیلە گتیردیگی بر دونمدە، ايران طیش ایشلری باقانی سهییهد عباس اراگهجهینین ترمپدن بر هفته أوڭجه، ٦ مايسده پكينی زيارت ایتمەسی شاشيرتيجي دگلدی.
چین، بو چاتيشمایی صوڭە ايرديرمك ایچون غيرتله چاليشمقدەدر. چین و پاكستان، كورفز بولگەسندە باریش و استقراری یڭیدن تأسيس ایتمك آماجیلە بش مادهلق بر گيريشيم اورتایه قویدی. بو مادەلر آراسندە اولوسال اگەمنلقە صايغي، گوچ قوللانیمی و رژيم دگيشيكلقینڭ رد، سیویللرڭ و دڭز طاشیماجیلیغینین قورونمسی، سیاسی بر چوزومە واریلماصی و بم شرط ايلكەلرینه باغلي قالينمسی یر آلمقدهدر. چین آیریجه، عبد ایلە ايران آراسندەكی باریش مذاكرەلرینده ارابولوجولوق یاپمە یوڭندەكی پاكستانڭ چابالرینە دە دستك ویرمكدەدر.
اولوسلر آراس قوروملرمزنڭ چوغيلرلرینده حكم سورن گنل فلج اورتامنده، چین دولت باشقانی طرفندن صاوونالان و اڭ أوست دوزيە طاشينان بو تور دولت باشقانلری ديپلوماسيسی، گیدرەك آرتان قائوصە بر آلترناتيف صونویور. پوتڭڭ زیارتی، قائوصدن دوزن ياراتمایه یوڭلیك بو صميمي چابانڭ بر باشقە أورنگي اولاجق. چین، عبد و روسیه لیدرلرینڭ چوق چشيتلي آلانلردە صوڭوچلرڭ بهلیرلهنمهسینده اوينادقلری أونملی رول گوز أوڭنە آلیندیغڭدە، بو یڭی باشلانغيچ، عادل و قاليجي بر كرەسل یونهتیشیم سیستمنڭ یڭیدن قورولمسی ایچون ايتيجي گوچ اولابیلیر.
اویلیهم ژونهس-جگطن
عبد باشقانی طونالد ترمپڭ چینە یاپدیغی رسمي زیارتڭ آردندن، روسیه دولت باشقانی ولادمیر پوتڭ ١٩ مايسده چین دولت باشقانی کسی ژڭپڭك ایلە گوروشمك أوزرە پكينە واراجق. بو ییل يبانجي لیدرلرڭ پكينە یاپدیغی يوغون زيارتلر گوز أوڭنە آلیندیغڭدە، پكينڭ گلەنكسل اولوسلر آراس قوروملر ایچون چوزومسوز حاله گلن بویوك صورونلرڭ چوزومی ایچون باشوورولاجاق آدرس حالنه گلدیگی آچيقدر.
ترمپڭ ١٣-١٥ مايس تاریخلری آراسندەكی زیارتی، شبههسیز كە صوڭ طقوز ییل بوينجه هر ایكی أولكه ڭڭ هيئتلری و تمثیلجیلری آراسندە یوروتولن توم گوروشمەلردن داها فضله، چین-عبد ایلیشكیلرینڭ یڭیدن شكللنمسینه قاتقیدە بولونمشدر. داهاسي، بو زيارت، ایلیشكیلرڭ رقابتدن گرچك بر اورتاقلغە دونوشتورولمسی ایچون صومیت بر امكان صنعمشدر.
کسی، دنیا تاریخنڭ شو آنكی دونمینی طانيملامق ایچون صیقلیقلا “یوزییلدیر گورولممش بویوك دگيشيملر” افادەسنی قوللانییور. بو افاده، گونیمز دنیاسیدەكی قارغاشەیی و گلەنكسل قوروملرڭ بو قارغاشەیله باشه چيقمەدەكی تام آڭلامییله باشاريصیزلقینی يانسيتییور.
آوروپهنڭ اورتەسندە دردنجي ییلنە گيرن بر صاواش، اسرائیلڭ غزّەیە یوڭلیك صالدیریلری و عبد ایلە اسرائیلڭ ايرانە یوڭلیك سببسز صالديريسي، برلشمش ملتلر گنل قورولي (بمگق) و بم گوگنلك قونسينده دفعەلرجە طارتيشیلمش و اله آلینمش، آنجق هر هانگی بر چوزومە الاشیلامامیشطیر.
بعض أولكەلر، اڭ أونملی صورونلرە چوق طرفلي چوزوملر آراماقدن اوزاقلاشارق تجارت و ياتيريم آلانلرندە داها فضله تك طرفليلق و قوروماجیلیق اگيليمی سهرگیلهمهکتهدیر. بعضيلري ایسە قومشولرینڭ چیقارلرینی كوزهت گیدرەك كندی يولنده ایلرلەمەیی ترجيح ایتمكدەدر. بونڭ صوڭوجندە آرتان سیاسی گريليملر، داها فضله أولكه ڭڭ ييقيجي سلاحلار پشنه دوشمسینه یول آچمش و نوكلەئر سلاحلرڭ بولونديرولمسینی صينيرلامق و قوللانيمینی أوڭلەمك آماجیلە امضالانان آڭلاشمەلری تهلكەیە آتمشدر.
برچوق آچیدن، ايكنجي دنیا صاواشينڭ آردندن اولوشطورولان اولوسلر آراس نورم و ايلكەلرڭ تملی جدي شكلدە صارصيلمش و بو طوروم، نوكلەئر گوچلر آراسندە بيله اولاسي بر چاتيشمایی دە ایچرن داها بویوك چاتیشمەلرڭ زمينینی حاضرلامشدر. بو ییل برچوق أولكه ڭڭ ايكنجي دنیا صاواشينڭ صوڭە ارمسینی آنمامسینڭ گوستردیگی گبی، گچمشدە یڭی صاواشلری أوڭلەمك ایچون بلیرلنن ايلكەلر گیدرەك داها فضله گوز آردي ایدیلییور و ترك ایدیلییور.
چین، گیدرەك داها دە قارغاشەیه سوروکلهنهن دنياده دوزني یڭیدن تأسيس ایتمەیە یاردیمجی اولمق آماجیلە بو باغلامدە آرقه آرقەیه یڭی گيريشيملر اورتایه كويمشدر. ٢٠٢١ ییلندە، بمنڭ سوردیرولەبیلیر قالقينمه هدفلرینی دستكلەمك آماجیلە بم گنل قورولنده كرەسل قالقينمه گيريشيمینی دويورمشدر. ٢٠٢٢ بواو آسيه فورومی ييللق قونفەرانسنده ایسە، چینڭ اولوسلر آراس گوگنلك قونوسندەكی گوروشلرینی اورتایه كويان كرەسل گوگنلك گیریشیمی طانيتیلمشدر.
٢٠٢٣ ییلندە، دنیانڭ كولتورل چشيتلیلقینی قورومق و صايغي گوسترمك آماجیلە، چین قومونيست پارتيسينڭ دنیا سیاسی پارتیلرییله دييالوغ أوست دوزي طوپلانتيسینده كرەسل مدنيت گیریشیمی أوڭریلدی. آردندن ٢٠٢٥ ییلندە چین، دنیادەكی باریش و اويومي كوريمایی آماچلایان اولوسلر آراس قوروملری گوچلنديرمك آماجیلە “شانگهای ایش برلگی أورگوتی (شیو) پلوص” طوپلانتيسینده كرەسل یونهتیشیم گيريشيمینی اورتایه قویدی.
٢٠١٣ ییلندە چین، قوشاق و یول گيريشيمینی باشلاتدی. باتينڭ قالقينمایه اولان ايلگيسنی تماما ييتيردیگی بر دونمدە اورتایه چیقان بو گيريشيم، كرەسل قالقينمه مسئلەسنی یڭیدن گوندمڭ مركزینە يرلشتیردی و يوقسوللق و سفالتدن قورتولمه اومودینو ييتيرمش اولان كرەسل گوني أولكەلری آراسندە بویوك بر هيجان یاراتدی. قوشاق و یول، كرەسل گوني ایچون بر یول گوستريجي حالنه گلدی و ایلرلەمە يولنده ایلرلەمەلری ایچون گركلي آلت یاپییی صاغلادی. بو گيريشيم تك باشنە، بو أولكەلر ایلە چین آراسندە بر گوگن باغي اولوشدیردی.
کسی ایلە ترمپ آراسندەكی گوروشمەلردە، هر ایكی ليدر دە ستراتژيك استقرار تمللي ياپيجي بر چین-عبد ايليشكيسی قورمه قونوسندە یڭی بر ويزيون أوزرندە مطابق قالدی. بو ويزيون، ایش برلگنی تمل آلان اولوملي استقرار، رقابدڭ معقول صينيرلر ایچندە قالدیغی صاغلقلي استقرار، يوڭتیلەبیلیر فرقلیلقلرڭ اولدیغی سوركلي استقرار و بكلنن باریشڭ صاغلاندیغی قاليجي استقراری ايچرمكدەدر.
بويله بر قیلاووز ايلكه، بویوك گوچلر آراسندەكی رقابت، ستراتژيك چاتيشمه و آيريشمانڭ طامغەسنی ووردوغی ايليشكينڭ أوڭجەكی آشامهسییله كسكين بر تضاد اولوشطورمقدەدر. بو ایكی بویوك گوچ آراسندەكی صیق صیق گرگينلقلرڭ یاشاندیغی ايليشكيده کسی، بو ايليشكينڭ رقابتدن اورتاقلغە طوغري ایلرلەمسینی اومدوغینو دیلە گتیردی.
بو ییل، ترمپڭ چيغير آچان زیارتی دە دخيل اولمق أوزرە، دنیا گوندمینی و بولگەسل صورونلری گوروشمك أوزرە ١٠دن فضله يبانجي ليدر پكينی زيارت ایتدی. آیریجه، پاكستان باش باقانی سهههباز صهاریفین، پوتڭڭ زياردندن قيصه بر سورە صوڭرە، ٢٣ مايسدن اعتبارا پكينە أوچ گونلك بر زيارت گرچكتیرەجگی دويورولدی. چاتيشمه و قارغاشهنڭ گیدرەك نورم حالنه گلدیگی بر دنياده چیندن يايالان مساژ، استقرار و اوموت مساژیدر.
اولوسلر آراس تدارك زنجيرلرینده یاشانان آقساقلقلر و دنیا چاپندە انرژي فيئاتلریدەكی ارطیشا رغمًا چین، اقونوميسنی استقرارلي بر شكلدە سورديرمشدر. چینڭ ١٥. بش ييللق پلانی (٢٠٢٦-٢٠٣٠)، يبانجي ياتيريملرە داها فضله آچیلمایی انگورمهکتهدیر؛ آیریجه یوكسك تكنولوژي آلانندە چین، بعض أولكەلر گبی كندینی “یوكسك ديوارلرڭ” آرقهسینه قپاتمق یرینه اولوسلر آراس ایش برلگنە آچيقدر.
پوتڭ، روسیه-اوقراينه عسكری اوپەراسیونلرینڭ حالا دوام ایتدیگی بر دونمدە چینە واراجق. چاتيشمه سورەسنجە چین، بو قونودەكی انديشەلرینه رغمًا روسیه ایلە ياقين ایلیشكیلرینی سورديرمش و اوقراينه ایلە دە ایی ایلیشكیلر قورمشدر.
چین-روسیه ايليشكيلري، ایكی جمهورباشقانی آراسندەكی ياقين باغلر و اولوسلر آراس دنیا دوزني قونولرڭدەكی گنل مطابقت سايهسنده صوڭ ییللردە داها دە گوچلندی. هر ایكی ليدر دە، ایكی أولكه آراسندەكی ایلیشكیلرڭ شو آندە تاریخڭ اڭ یوكسك سویەسنە اولاشدیغنی تأیید ایدییور.
چینڭ ايراندەكی گركسز چاتيشمایه ایلیشكین طوتومی گوز أوڭنە آلیندیغڭدە، عبد باشقانی ترمپڭ ايرانە یوڭلیك عسكری صالديري تهديدلرینی یڭیدن دیلە گتیردیگی بر دونمدە، ايران طیش ایشلری باقانی سهییهد عباس اراگهجهینین ترمپدن بر هفته أوڭجه، ٦ مايسده پكينی زيارت ایتمەسی شاشيرتيجي دگلدی.
چین، بو چاتيشمایی صوڭە ايرديرمك ایچون غيرتله چاليشمقدەدر. چین و پاكستان، كورفز بولگەسندە باریش و استقراری یڭیدن تأسيس ایتمك آماجیلە بش مادهلق بر گيريشيم اورتایه قویدی. بو مادەلر آراسندە اولوسال اگەمنلقە صايغي، گوچ قوللانیمی و رژيم دگيشيكلقینڭ رد، سیویللرڭ و دڭز طاشیماجیلیغینین قورونمسی، سیاسی بر چوزومە واریلماصی و بم شرط ايلكەلرینه باغلي قالينمسی یر آلمقدهدر. چین آیریجه، عبد ایلە ايران آراسندەكی باریش مذاكرەلرینده ارابولوجولوق یاپمە یوڭندەكی پاكستانڭ چابالرینە دە دستك ویرمكدەدر.
اولوسلر آراس قوروملرمزنڭ چوغيلرلرینده حكم سورن گنل فلج اورتامنده، چین دولت باشقانی طرفندن صاوونالان و اڭ أوست دوزيە طاشينان بو تور دولت باشقانلری ديپلوماسيسی، گیدرەك آرتان قائوصە بر آلترناتيف صونویور. پوتڭڭ زیارتی، قائوصدن دوزن ياراتمایه یوڭلیك بو صميمي چابانڭ بر باشقە أورنگي اولاجق. چین، عبد و روسیه لیدرلرینڭ چوق چشيتلي آلانلردە صوڭوچلرڭ بهلیرلهنمهسینده اوينادقلری أونملی رول گوز أوڭنە آلیندیغڭدە، بو یڭی باشلانغيچ، عادل و قاليجي بر كرەسل یونهتیشیم سیستمنڭ یڭیدن قورولمسی ایچون ايتيجي گوچ اولابیلیر.
اویلیهم ژونهس-جگطن
یورم یاپ